دسته: روانکاوی

همه ما در طول زندگی با رویدادهایی روبه‌رو می‌شویم که یادآوری آن‌ها احساسات ناخوشایندی مثل اندوه و اضطراب را در ما زنده می‌کند. گاهی این احساسات گذرا هستند و در قالب استرس‌های روزمره یا حالت‌های غم تجربه می‌شوند و پس از مدتی کمرنگ شده و از ذهنمان دور می‌شوند. در مقابل، برخی وقایع ناگهانی و غیرقابل‌پیش‌بینی در زندگی رخ می‌دهند که حتی پس از گذشت زمان طولانی، همچنان احساسات سخت و سنگینی را همراه خود می‌آورند. در این شرایط، هر بار که آن رویداد را به یاد می‌آوریم، انگار دوباره در لحظه‌ی وقوع حادثه قرار می‌گیریم؛ گاهی حتی با شدت بیشتر. روان‌شناسان این نوع واکنش را «تروما» یا آسیب روانی می‌نامند.

در این مقاله بررسی می‌کنیم که تروما چیست و چرا برخی از افراد پس از یک رویداد خاص بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند و آن را فاجعه‌بار می‌دانند، در حالی که برای برخی دیگر همان اتفاق می‌تواند به صورت حسی گذرا تجربه شود؛ چرا برخی کودکان که در یک شرایط خانوادگی آسیب‌زا رشد کرده‌اند، چنان آسیب می‌بینند که زندگی‌شان را با اختلال روانی ادامه می‌دهند، در حالی که برخی دیگر به افرادی مقاوم تبدیل می‌شوند. اینکه چه رویداد‌هایی برایمان تروما محسوب می‌شود و چه رویداد‌هایی را نه، در ادامه بررسی می‌کنیم.

 تروما در روان‌شناسی و پزشکی

تروما در دانش پزشکی به هر نوع ضربه، جراحت، شوک، آسیب و حادثه وارد شده بر بدن انسان گفته می‌شود. اما در روان‌شناسی، تروما به تاثیر ضربه و واکنش عاطفی فرد بر اثر تجربه رویدادی دردناک و غیرمنتظره گفته می‌شود که برایش پیامد‌های روانی منفی به جا می‌گذارد. این پیامدها زندگی فرد را در طولانی‌مدت تحت تأثیر قرار می‌دهند.

این وقایع تا حدی آسیب‌زا هستند که باعث تضعیف احساس ایمنی فرد در جهان می‌شوند و این حس را در فرد ایجاد می‌کنند که فاجعه می‌تواند هر لحظه دوباره اتفاق بیفتد.

نشانه‌های تروما

باید بدانیم که تروما با استرس متفاوت است. واکنش به استرس در زندگی به چند حالت می‌تواند تجربه شود؛ واکنش استرس معمول، اختلال استرس حاد‌ و اختلال استرس پس از سانحه تروما که ما در این مطلب بیشتر به این مورد می‌پردازیم.

تروما ویژگی‌هایی دارد که آن را از استرس معمول متمایز می‌کند:

1 فرد همواره از نظر هیجانی تحت تأثیر است، فارغ از اینکه چه زمانی این اتفاق رخ داده است. هر چیزی ممکن است شخص را به یاد اتفاق بیندازد و همان احساسات را هر بار به همان شدت تجربه کند.

2 فردی که دچار تروما شده از افکار، احساسات و مکان‌های خاص اجتناب می‌کند. اجتناب واکنش طبیعی نسبت به یک رویداد دردناک است و این راه مقابله موقت از رهایی از احساسات ناخوشایند و افکار مزاحم است.

3 این اتفاق ممکن است باعث دوری فرد از اطرافیان و احساس جدایی وی از دیگران شود؛ چون حرف زدن و ارتباط گرفتن برای این افراد سخت می‌شود.

4 این افراد تغییرات منفی را در احساسات و شخصیت خود تجربه می‌کنند. بی‌حسی نسبت به محیط پیرامون و دیگران، محتاط بودن، احساس عزت نفس پایین، بدبینی به اطرافیان، ناامیدی یا دید منفی‌گرایانه نسبت به آینده از جمله ویژگی‌هایی هستند که تروما می‌تواند آن‌ها را به دنبال داشته باشد.

تاریخچه تروما

نظریه تروما در دهه 1960 از چندین زمینه نگرانی اجتماعی پدیدار شد: شناخت شیوع خشونت علیه زنان و کودکان (تجاوز، ضرب و شتم محارم)، شناسایی پدیده اختلال استرس پس از سانحه در جانبازان جنگ ویتنام و آگاهی از زخم‌های روانی ناشی از شکنجه و نسل‌کشی به‌ویژه در مورد هولوکاست.

شوک‌های روانی و سرخوردگی ناشی از جنگ بزرگ باعث شد فروید در مورد انواع آسیب‌شناسی (فلاش‌بک، کابوس‌های مکرر و رفتار تکراری اجباری) ناشی از تجربه جنگ به تفکر بپردازد.

ولی ما امروزه نگران رنج انسا‌ن‌ها در تروما هستیم؛ اینکه تروما از کجا ناشی می‌شود و چه میزان رنج آسیب‌زایی را تحمیل می‌کند. در واقع تروما چه چیزی را از انسان می‌گیرد؟

تروما در دوران کودکی

در زمینه مطالعات تروما، فمینیست‌ها با توجه به موضوعاتی که به طور خاص بر زنان و کودکان تأثیر می‌گذارد، نقش مهمی را ایفا کرده‌اند. به عنوان مثال سوءاستفاده جسمی یا جنسی، برده‌داری جنسی زنان و ختنه کردن دختران.

امروزه می‌دانیم که بسیاری از اتفاقات ناخوشایند و رویداد‌های دردناکی که افراد در زندگی تجربه کرده‌اند، به دوران کودکی‌شان برمی‌گردد. کودکان نسبت به تروما حساس هستند و به راحتی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. ابعاد تروما می‌تواند در کودکان متفاوت باشد. کودکان ممکن است از سوی مراقبان اولیه دچار تروما شوند؛ مثلاً سبک دلبستگی ناایمن که می‌تواند به شکل غفلت یا رفتار مستبدانه و همراه با خشونت خانگی باشد، سوءاستفاده جسمی و جنسی از کودک و غیره.

در رابطه‌ای که زمینه تروما را ایجاد می‌کند، می‌بینیم والدینی وجود دارند که نه‌تنها توجهی به فراهم کردن محیط امن ندارند، بلکه کودک را مورد آزار و اذیت جسمی و یا روانی قرار می‌دهند. هنگامی که اولین روابط در زندگی همراه با بی‌توجهی یا آزار از سوی مراقبان باشد، تأثیرات بلندمدتی خواهد داشت که حتی می‌تواند موجب اختلالات مختلف (به خصوص اختلالات شخصیت) در بزرگسالی فرد شود.

تروما معمولاً وقتی در کودک شکل می‌گیرد که او می‌فهمد کسانی که باید او را هنگام درد حمایت کنند نه‌تنها حامی نبوده، بلکه منشأ درد نیز خود آن‌ها هستند. در این شرایط اتفاق بد تبدیل به تروما می‌شود. روان که خود را با زنده ماندن و وفق دادن با محیط غیر قابل پیش‌بینی سازگار می‌کند، در شرایط عادی ممکن است نتواند عملکرد درستی داشته باشد و این امر موجب آسیب‌پذیری پنهان افراد می‌شود. این کودکان در مقایسه با همسالان خود در تجربه‌های معمول اضطراب بیشتری را تجربه می‌کنند و احتمال وقوع رویداد‌های جدید استرس‌زا در آن‌ها افزایش می‌یابد.

بنابراین نوع محیط زندگی، شرایط خانوادگی و تجاربی که کودکان در زندگی خود داشته‌اند، احتمال ابتلا به اختلالات مربوط به تروما را افزایش می‌دهد.

ترومای بزرگسالی

تروما می‌تواند منشأ‌های متفاوتی داشته باشد. با وجودی که بیشتر تروماهای زندگی در دوران کودکی رخ می‌دهند، تروما در دوران بزرگسالی نیز می‌تواند رخ بدهد. تروماهایی نظیر از دست دادن عزیزان، جدایی، فجایع طبیعی مثل سیل و زلزله و جنگ و حتی دیدن آسیب‌هایی که به دیگران وارد شده است.

نکته‌ای که باید به آن توجه داشته باشیم این است که تروما لزوماً تجربه‌های سختِ عینی نیست، بلکه تجربه روانی ما از رویداد‌های مختلف است که می‌تواند آسیب‌زا باشد. درک تروما برای افراد مختلف متفاوت است. مثلاً یک واقعه یکسان می‌تواند برای شخصی تروماتیک، اما برای دیگری آسیب گذرا محسوب شود.

ممکن است وقتی حادثه‌ رخ می‌دهد، فرد یا افرادی که درگیر شده‌اند در آن لحظه یا تا مدت‌ها بعد، واکنش خاصی نشان ندهند، چون فرصت مواجهه با آن را نداشته و درگیر حادثه و حواشی آن بوده‌اند. این رخداد در فجایع جمعی مثل زلزله، سیل و جنگ بیشتر اتفاق می‌افتد.

در این شرایط علائم تروما ممکن است مدت‌ها پس از حادثه خود را نشان دهد. بیماران آسیب‌دیده غالباً گزارش می‌دهند که برای آن‌ها زمان ایستاده است، یا در تاریخ آن آسیب‌ متوقف شده است. گویی روایت زندگی در جایی گیر کرده و هر لحظه امکان تکرار آن وجود دارد. خاطرات، کابوس‌ها و فلاش‌بک‌ها نیز چنان کیفیتی دارند که گویی این رویداد به تازگی اتفاق افتاده است. آن‌ها به شخص آسیب‌دیده نشان می‌دهند که زمان نمی‌گذرد. افراد آسیب‌دیده بیشتر منتظر حادثه‌ای دیگرند و دیدگاه آن‌ها در مورد آینده محدود است. این افراد مدام این فکر را در سر دارند که حادثه تروماتیک دوباره رخ می‌دهد و حس می‌کنند هیچ کنترلی بر آن ندارند.

جنبه فیزیولوژیکی تروما

تصویربرداری‌های مغزی افرادی که دچار تروما شده‌اند نشان داد وقتی حادثه تروماتیک یادآوری می‌شود، فعالیت بخشی در مغز به نام دستگاه لیمبیک [1] و یکی از اجزای آن (آمیگدال) افزایش می‌یابد. دستگاه لیمبیک مربوط به احساسات و آمیگدال مسئول ترس است. به همین دلیل است که وقتی افرادی که تجربه تروما دارند با صدا، تصویر یا هر چیزی که برایشان یادآور حادثه مربوطه است مواجه می‌شوند، سیستم خطر در آمیگدال فعال شده و شخص حس می‌کند در همان لحظه حادثه رخ می‌دهد، بنابراین احساسات شدیدی را تجربه می‌کند.

بخش دیگر مغز که در تروما بیشتر درگیر است، بروکا نام دارد. بروکا منطقه‌ای است که به گفتار مربوط می‌شود. در افرادی که تروما را تجربه کرده‌اند، وقتی خاطرات دردآور هجوم می‌آورند، این منطقه کم‌کار شده و افراد نمی‌توانند صحبت کرده و احساساتشان را توصیف کنند.

موضوع جالب دیگر در رابطه با کارکرد مغز این است که در این شرایط فعالیت بخش چپ مغز از قسمت راست آن بیشتر می‌شود. لازم است بدانیم که نیمکره راست بیشتر با درک فضایی، بصری و لامسه ارتباط دارد و نیمکره چپ با زبان. به همین دلیل است که در تروما با یادآوری رویداد تروماتیک، فرد واکنش بیشتری به صداها، بوها و… نشان می‌دهد و نمی‌تواند به خوبی احساساتش را بروز بدهد.

 

نگاه فرویدی به تکرار تروما

فروید در مقاله‌ی مهم «دگرسوی اصل لذت» (Beyond the Pleasure Principle) که در سال 1920 منتشر شد، نگاهش به روان انسان را دچار تغییری اساسی کرد، به‌ویژه در مواجهه با پدیده‌ی تروما (trauma) و تأثیرات روان‌شناختی آن، به‌خصوص ترومای سربازان جنگ جهانی اول که با اختلالات شدید روانی به خانه بازمی‌گشتند. فروید در این مقاله با مفاهیم پیشین خود در مورد روان، از جمله اصل لذت، به چالش برمی‌خیزد. 

۱. اصل لذت و مشاهده‌ی تناقض در تجربه‌ی تروما

فروید تا پیش از این مقاله معتقد بود که رفتار انسان عمدتاً تحت سلطه‌ی اصل لذت است: یعنی ما تلاش می‌کنیم از رنج دوری کنیم و به لذت نزدیک شویم. اما در برخورد با بیماران دچار تروما، از جمله سربازان جنگ، با پدیده‌ای متناقض روبرو شد:
آن‌ها بارها و بارها در رویاها، فلش‌بک‌ها و رفتارهای تکراری، صحنه‌های تروماتیک را بازتجربه می‌کردند—چیزی که آشکارا دردناک بود و با اصل لذت در تضاد قرار داشت.

 بنابراین سؤال اساسی برای فروید این بود: چرا روان انسان تمایل دارد صحنه‌های دردناک و آزاردهنده را تکرار کند؟

۲. مفهوم «اجبار به تکرار (repetition compulsion)

فروید به این نتیجه رسید که در روان انسان چیزی فراتر از اصل لذت در کار است. او این گرایش را “اجبار به تکرار” (Wiederholungszwang) نامید. به اعتقاد او:

“سوژه نمی‌خواهد لذت ببرد؛ بلکه می‌خواهد چیزی را تکرار کند، حتی اگر رنج‌بار باشد.”

این تکرار می‌تواند تلاشی ناهشیار برای درک یا تسلط بر موقعیت آسیب‌زا باشد، اما به شکلی بیمارگونه عمل می‌کند، مثل بازپخش بی‌پایان یک کابوس.

۳. مرگ و زندگی: ظهور سائق مرگ (death drive)

فروید در ادامه پیشنهاد می‌دهد که شاید در روان، غریزه‌ای بنیادی‌تر از میل به لذت وجود دارد: غریزه‌ی مرگ (Thanatos). این غریزه، نیرویی است که به سمت بازگشت به سکون، نبود تنش، و در نهایت، نابودی تمایل دارد.
تروما، با قطع جریان نرمال تجربه و ایجاد تنش عظیم، می‌تواند غریزه‌ی مرگ را فعال کند، و روان در تلاش برای بازگشت به وضعیت قبل از تروما، آن را بارها بازسازی می‌کند.

۴. جنگ، شوک، و تروما

فروید در بررسی‌های بالینی از سربازان جنگ جهانی اول اشاره می‌کند که آن‌ها اغلب دچار:

• رویاهای تکراری از میدان جنگ
• علائم جسمی بدون علت فیزیولوژیک
• بی‌احساسی، گسست (dissociation)، و گناه بازماندگی می‌شدند.

این وضعیت بعدها با نام نوروز جنگ (War Neurosis) شناخته شد امروزه با PTSD مشابه دانسته می‌شود. فروید معتقد بود این وضعیت نه صرفاً به‌خاطر ترس، بلکه به‌خاطر ناتوانی روان در ادغام ناگهانی تروما به‌وجود می‌آید.

حافظه و تروما

در اینجا به بررسی دو نظام حافظه در روان‌شناسی می‌پردازیم: حافظه‌ی صریح (خودزندگی‌نامه‌ای) و حافظه‌ی ضمنی (ناآشکار).

حافظه‌ی صریح، با بازیابی آگاهانه‌ی اطلاعات و به‌خاطر آوردن رویدادهای مشخص در زندگی فرد ارتباط دارد. برای مثال، وقتی فرد به یاد می‌آورد که در چهار سالگی برای نخستین بار زرافه‌ای را در باغ‌وحش دیده است، از این نوع حافظه بهره می‌گیرد.

در مقابل، حافظه‌ی ضمنی بدون آگاهی فرد عمل می‌کند و می‌توان اطلاعات را بدون تلاش آگاهانه برای به یاد آوردن، از آن استخراج کرد. نمونه‌ی کلاسیک این نوع حافظه، دوچرخه‌سواری است. فرد پس از یادگیری دوچرخه‌سواری، دیگر نیازی به فکر کردن آگاهانه برای انجام آن ندارد و این توانایی به شکل خودکار در حافظه‌ی ضمنی او ثبت می‌شود.

نکته‌ی قابل‌توجه این است که حافظه‌ی ضمنی فقط به مهارت‌های حرکتی محدود نمی‌شود، بلکه شامل خاطرات هیجانی سال‌های ابتدایی زندگی نیز می‌گردد؛ زمانی که کودک هنوز قادر به بیان کلامی و رمزگذاری واژگانی رویدادها نیست. در این دوران، تجارب هیجانی در بستر حافظه‌ی ضمنی ذخیره می‌شوند. به همین دلیل، ذهن انسان ممکن است در سال‌های بعدی، بدون آن‌که از منشأ آن آگاه باشد، واکنش‌هایی را نشان دهد که ریشه در این خاطرات هیجانی اولیه دارد.

یافته‌های علوم اعصاب نشان می‌دهد که این دو نظام حافظه، از مسیرهای مستقل عصبی بهره می‌برند. هیپوکامپ و لوب‌های مغزی در ثبت خاطرات حافظه‌ی صریح نقش اساسی ایفا می‌کنند. با این حال، در اوایل زندگی به دلیل نابالغ بودن هیپوکامپ، حافظه‌ی صریح هنوز شکل نگرفته و کودکان تا حدود ۱۸ ماهگی نمی‌توانند جزئیات وقایع را در این سیستم ذخیره کنند. بنابراین، اگرچه فرد وقایع و خاطرات مشخص آن دوران را به یاد نمی‌آورد، اما تجارب هیجانی همان دوران در حافظه‌ی ضمنی باقی می‌ماند و می‌تواند در طول زندگی، بدون حضور در آگاهی مستقیم، بر احساسات و رفتارهای فرد تأثیر بگذارد.

تروما و روان‌درمانی تحلیلی

در دهه‌ی ۱۹۵۰، گروهی از روان‌کاوان بر اهمیت رابطه‌ی مادر و نوزاد در دوران رشد اولیه تأکید فراوان داشتند. آن‌ها معتقد بودند که ناکامی‌های جزئی از جانب مادر، نقش محرک را در رشد کودک ایفا می‌کند، در حالی که ناکامی‌های بزرگ می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری داشته باشد. امروزه می‌دانیم که باید هر دو جنبه را در کنار هم در نظر گرفت. از یک‌سو، درک اهمیت ناکامی‌های محیطی و از سوی دیگر، توجه به نیروی غریزی درونی که از خودِ فرد نشأت می‌گیرد.

اما ضربه‌ی روانی چه تأثیری بر فرد می‌گذارد؟ فروید و دیگر روان‌کاوان معتقد بودند که زمانی‌ که سپرهای روانی ذهن آسیب می‌بیند، فرد دچار تروما می‌شود. در کودکی، این نقش محافظتی را مادر یا مراقب اصلی ایفا می‌کند. با افزایش سن، فرد خود این عملکرد را برعهده می‌گیرد، گرچه در هر فرد میزان موفقیت در این کار متفاوت است.

در این نگاه، وقایع دشوار و آسیب‌زای اولیه که بدون محافظت کافی رخ می‌دهند، ممکن است به ناخودآگاه رانده شوند یا ناشناخته باقی بمانند. این تجارب پنهان، در مواجهه با حادثه‌ای آسیب‌زای دیگر می‌توانند فعال شوند و احساس آسیب‌پذیری را دوباره در فرد زنده کنند.

به بیان دیگر، تروماهای دوران کودکی اثرات عمیق و ماندگاری به جا می‌گذارند. این آسیب‌ها می‌توانند عملکرد روانی و جسمانی فرد را تا بزرگسالی تحت تأثیر قرار دهند. در نتیجه، فرد ممکن است در سراسر زندگی با ترس و اضطراب دست‌و‌پنجه نرم کند. اهمیت این نکته در آن است که روابط اولیه، درگیری‌ها و وقایع چالش‌برانگیز ذخیره‌شده در ذهن، نقش تعیین‌کننده‌ای در ظرفیت ما برای مواجهه با آسیب‌های فعلی دارند.

پس از وقوع یک حادثه‌ی آسیب‌زا، هنگامی که سپر محافظ ذهن در هم می‌شکند، اختلال روانی شدیدی پدید می‌آید. در این وضعیت، فرد احساس می‌کند کنترلش را از دست داده و در آستانه‌ی نابودی کامل قرار دارد. قربانی اغلب دچار شوک و سردرگمی می‌شود و در درک آنچه رخ داده ناتوان است. برخی افراد در این شرایط ساکت و در خودفرورفته می‌شوند، در حالی که برخی دیگر پرحرف و هیجان‌زده ظاهر می‌شوند.

گاه در توصیف این حالت از اصطلاح «روان‌گسیخته» استفاده می‌کنیم. علاوه بر این، علائم روانی دیگری نیز در فرد دیده می‌شود که ممکن است آشکار نباشد. معمولاً قربانی برای بازگشت به عملکرد عادی، به دنبال توضیح منطقی برای حادثه می‌گردد.

یکی از نشانه‌های اصلی تروما، ناتوانی در تفکر و پردازش تجربه‌های هیجانی پس از حادثه است. در چنین شرایطی، ذهن نمی‌تواند محرک‌های حسی را مرتب کند. اگر در آینده، صداها، بوها یا تصاویری که در لحظه‌ی حادثه وجود داشتند دوباره تجربه شوند، ذهن آن‌ها را به‌عنوان حادثه‌ای در زمان حال تفسیر می‌کند. در نتیجه، فرد به‌شدت مضطرب می‌شود.

این پدیده را «فلاش‌بک» می‌نامند. در این وضعیت، فرد فقط به یاد گذشته نمی‌افتد، بلکه آن را در لحظه‌ی حال دوباره زندگی می‌کند. در چنین شرایطی، عملکرد ذهنی که پیش از این اضطراب را مهار می‌کرد مختل می‌شود. فضای درونی برای اندیشیدن به تجربه از میان می‌رود. گذشته با حال یکی می‌شود و ذهن با موجی از اضطراب مواجه می‌گردد.

درمان تروما

مشکلات و مسائل روانی در خانواده‌ها نسل به نسل منتقل می‌شود. فرزندان نسل‌های بعدی این آسیب‌ها را به دوش می‌کشند. برای ساختن محیطی امن و ایجاد دلبستگی ایمن، باید روی این آسیب‌ها و تروماهای روانی کار کنیم. در این مسیر، بهبود زخم‌های روانی اهمیت زیادی دارد.

بسته به شدت تروما و میزان درگیری فرد، درمان‌های گوناگونی وجود دارد. برخی از این درمان‌ها دارویی هستند و برخی دیگر از روش‌های روان‌درمانی استفاده می‌کنند. داروها گرچه می‌توانند مفید باشند، اما به‌دلیل عوارض جانبی و اثربخشی محدود، به‌تنهایی کافی نیستند. علاوه بر این، بسیاری از بیماران تمایلی به مصرف دارو ندارند و ترجیح می‌دهند مشکلات خود را از راه روان‌درمانی حل کنند.

روان‌شناسی روش‌های متعددی را برای درمان تروما پیشنهاد می‌دهد. از میان آن‌ها می‌توان به درمان شناختی-رفتاری، EMDR (درمان با حرکات سریع چشم)، هیپنوتیزم و روان‌درمانی تحلیلی اشاره کرد. هرکدام از این روش‌ها بسته به ویژگی‌های فرد می‌تواند مؤثر واقع شود.

با وجود مشکلاتی مانند طولانی بودن فرایند درمان تحلیلی، پژوهش‌های کنترل‌شده نشان داده‌اند که روان‌درمانی تحلیلی در درمان PTSD به‌اندازه‌ی هیپنوتیزم و حساسیت‌زدایی مؤثر است. در یکی از این مطالعات، پژوهشگران بیماران تحت درمان را با افراد گروه کنترل مقایسه کردند. نتایج حاکی از آن بود که بیماران واکنش مثبتی به روان‌درمانی تحلیلی نشان دادند و تغییرات غیرمنتظره و چشمگیری در صفات شخصیتی آن‌ها ایجاد شد.

عنصر اصلی در این درمان، گوش دادن فعال است. در این روش، درمانگر با دقت به بیمار گوش می‌دهد و فعالانه به او پاسخ می‌دهد. برخی روان‌کاوان این شیوه را «در دسترس بودن دائمی ذهن تحلیلگر، به‌گونه‌ای که بیمار بتواند در آن خود را کشف کند» توصیف کرده‌اند. درمانگر باید هم‌زمان درگیر تجربه‌ی دردناک بیمار شود و تلاش کند تعادل روانی خود را حفظ کند. در این فرایند، بیماران درمانگر را وارد روابط دردناک گذشته می‌کنند. درمانگر هم باید بتواند همدلانه وارد دنیای روانی آشفته‌ی بیمار شود.

هدف روان‌درمانی تحلیلی، فراهم کردن تجربه‌ای است که در آن بیمار بتواند پریشانی خود را مهار کند. درمانگر متعهد می‌شود اضطراب‌های شدید بیمار را درک کند و از میزان ترس او بکاهد. معیار موفقیت در این فرایند زمانی است که بیمار متوجه شود درمانگر ذهنی دارد که می‌تواند وضعیت او را درک کند. در اینجا، هر دو نفر یعنی بیمار و درمانگر، تلاش می‌کنند تا به افکار خود درباره‌ی وضعیت موجود بیندیشند. امید این است که بیمار در نهایت بتواند به کمک این مهارت، درباره‌ی تجربیات دردناک خود فکر کند. او به‌جای سرکوب یا فراموشی، می‌آموزد با دردهای درونی خود مواجه شود.

در نهایت، نتیجه‌ی یک درمان موفق، دستیابی به درک و آگاهی بیشتر از رنج‌های درونی و توانایی اندیشیدن به واکنش‌های فرد نسبت به این دردهاست. بیمار می‌آموزد که می‌تواند در آینده نسبت به این دردها، انتخاب‌های متفاوت و آگاهانه‌تری داشته باشد.

 نکاتی که درمانگران در درمان تروما در نظر می‌گیرند

اگر به عنوان درمانگر بخواهیم به صورت جامع 5 نکته را در درمان در نظر بگیریم، باید به این موارد توجه داشته باشیم:

1. باید تلاش کنیم فرد را به خوبی بشناسیم، به قصه زندگی او گوش کنیم و آن را بفهمیم؛ بدانیم که تروما با زندگی او چه کرده است، چه مسیری را پشت سر گذاشته و چه بر او گذشته است.
2. گوش دادن، سؤال پرسیدن از مراجع و همپای او پیش رفتن.
3. دربرگرفتن احساسات مراجع [5]. باید با بیمار هم‌مسیر شده و از وی بخواهیم در مورد روایتش از تروما توضیح دهد، کمک کنیم تا احساساتش را شناسایی و توصیف کند، در حالی که فضایی را برایش مهیا کنیم تا گسستگی را تجربه نکند.

1. به مراجع و افکار و احساساتش در رابطه با حادثه‌ای که برایش رخ داده اعتبار ببخشیم. با همدلی و انعکاس درست به مراجع این پیام را بدهیم که ما شاهد رنج او هستیم و تجربه‌اش را به رسمیت می‌شناسیم. او حق دارد که در رابطه با حادثه پیش‌آمده حال خوبی نداشته باشد.
2. انتظارات درمان را پایین نگه داریم. این واقعیت را بپذیریم که تروما هیچ‌وقت در زندگی شخص مسئله عادی محسوب نمی‌شود. ما به فرد کمک می‌کنیم تا احساسات و توانایی‌هایش را ببیند و احساس گسست از خویشتن یا محیط را نداشته باشد، نسبت به زندگی، وقایع و احساساتش آگاه باشد و آن‌ها را سرکوب نکند.

کلام آخر

به طور کلی وقایع دردناک می‌توانند در زندگی همه ما، چه در دوران کودکی و چه در دوران بزرگسالی رخ دهد و به تروما تبدیل شود. اما باید این نکته را بدانیم که هر اتفاق بدی تروما نیست. این در صورتی است که هر ترومایی از یک اتفاق بد شروع شده است و دلیل آن به خاطر تجربیاتی در خانواده، ارتباطات فردی و ویژگی‌های شخصیتی است که تأثیر آن در زندگی افراد متفاوت است. درمان تروما مسیری طولانی و انرژی‌بر است. این مسیر با قدم‌هایی کوچک آغاز می‌شود و گام‌به‌گام به سمت بهبود سلامت روان پیش می‌رود.

می‌توانید برای شروع جلسات درمان خود با یک روان‌درمانگر تحلیلی متخصص، به کلینیک تجربه زندگی مراجعه کنید.

سخن سردبیر

یکی از خوش‌ساخت‌ترین سریال‌هایی که درباره‌ی تروما ساخته شده است، سریال دیدنی و دردناک پاتریک ملروز است. این سریال فضایی که در یادآوری ترومایی سخت تجربه شده را تمام و کمال به تصویر کشیده است. چنانچه علاقه‌مندید این سریال را ببینید، به کانال مجله تجربه زندگی مراجعه کنید و نام سریال Patrick Melrose را جست‌وجو کنید. همچنین بررسی روانکاوانه این سریال در مطلب معرفی و تحلیل سریال پاتریک ملروز در دسترس شماست.

 

آیا فرآیند سوگواری و درک ماهیت از دست دادن یک عزیز، در کودکان از بزرگسالان متفاوت است؟

در جهان امروزی و با وجود رسانه‌­های جمعی دسترسی به اطلاعات، شنیدن خبرهای ناگوار بیش از قبل و شاید فراتر از ظرفیت روانی ما یا کودکمان سرعت گرفته است. با توجه به ذات فانی بودن حیات، بسیار محتمل است که کودک ما هم روزی خبر از دست دادن یک فرد عزیز و نزدیک، مثل مادربزرگ یا پدربزرگ، اقوام یا والدین همبازی‌­هایش، یا حتی حوادث جمعی مثل سقوط هواپیما، سانحه ریزش ساختمان، جنگ، بلایای طبیعی و… را بشنود و برای دفعات اول با مفهوم مرگ، فقدان و رنج روبه‌رو شود.

قرار گرفتن در چنین شرایطی اغلب بی‌­مقدمه و بدون آمادگی لازم برای والدینی­ است که شاید خودشان هم در بهت و شوک اولیه به سر می‌برند، اما احتمالا فهم بهتر از ماهیت فقدان و سوگواری در جهان کودک، به ما کمک کند که در چنین شرایطی، هیجانات کودکمان را مدیریت کرده و از  آسیب زدن ناخواسته به روان او جلوگیری کنیم. با این مطلب مجله تجربه زندگی همراه باشید.

مفهوم سوگ و تفاوت آن با سوگواری

بین مفهوم سوگواری (حالت عینی و قابل تشخیص که حاکی از رنج کشیدن از یک فقدان مهم است)، سوگ (واکنش ذهنی فرد به یک فقدان) و عزاداری (فرآیندهای هشیار و ناهشیار درون روانی، همراه با تلاش‌های فرهنگی، عمومی یا بین فردی که به منظور کنار آمدن با فقدان صورت می‌گیرد. جنبه فرهنگی و جمعی این مراسم پررنگ‌تر است) تفاوت وجود دارد.

به طور کلی سوگ به عنوان واکنش هیجانی به فقدان تعریف می‌شود و مفهومی است که عموما برای اشاره به واکنش فرد سوگوار نسبت به فقدان به کار برده می‌شود. بنابراین اگر سوگواری شرایط عینی و قابل مشاهده‌ فردی است که یک فقدان مهم را تجربه کرده است، پس سوگ واکنش ذهنی به این شرایط است. وقتی شخصی از دست دادن کس یا چیز باارزشی را تجربه می‌کند، دچار آسیب جدی می‌شود. چیزی مهم، اغلب به طوری ناگهانی و آسیب‌زننده، از میان رفته است، پس جای تعجب است اگر فرد به این تجربه واکنش نشان ندهد.

در تجربه سوگ، فرد متحمل درد، اندوه، خشم و بسیاری از احساسات در‌هم‌­آمیخته دیگر می‌شود. اما احساسات تمام داستان نیستند. علاوه بر احساسات، فرد سوگوار ممکن است واکنش‌های شناختی، بدنی، رفتاری، اجتماعی و معنوی را نیز تجربه کند. به طور مثال، فرد سوگوار ممکن است سرگیجه یا ناتوانی در تمرکز بر کارهای مدرسه و فعالیت‌های دیگر، کم‌انرژی بودن، احساس گرفتگی در گلو، تنگی قفسه سینه، اختلال در خوردن و خوابیدن، رویاهای ناراحت‌کننده، بیش‌فعالیتی یا از دست دادن علاقه به کار در حوزه‌هایی که قبلا لذت‌بخش بودند، مشکل در روابط بین فردی، خشم از خدا، یا جست‌وجو برای یافتن معنا را تجربه کند.

در کودکان، اختلالات شناختی مرتبط با سوگ ممکن است با ناتوانی در یادگیری اشتباه گرفته شود. گاهی در برخی کودکان بازگشت به شب‌ادراری و مکیدن انگشت اتفاق می‌­افتد که گاهی به عنوان یک رفتار نادرست مورد تنبیه قرار می­‌گیرد. بنابراین سوگ یک واکنش کلی به فقدان است. نباید فکر کنیم هر فرد سوگواری فقط به یک صورت مشخص به فقدان پاسخ می‌دهد. سوگ می‌تواند تمام ابعاد وجود شخص داغدار را تحت تأثیر قرار دهد.

مراحل تحولی و فهم سوگ در دوران کودکی

درک کودکان از مفهوم سوگ، موازی با رسش‌یافتگی شناختی آن‌ها در دوران کودکی قرار دارد. رشد مفهوم مرگ به صورت‌های مختلفی رخ می‌دهد، اما به نظر می‌رسد ترتیب تحولی آن در سنین خاصی مشابه باشد. همچنین درک این تجربه بسیار تحت تاثیر مسائل روانی قبلی در کودک، از قبیل اضطراب عمومی او و اضطراب از دست دادن به طور اخص قرار دارد. در تحقیقات زیادی به این مسئله اشاره شده است که کیفیت رابطه والد-فرزند، شاخص مهمی برای آمادگی کودک برای اضطراب ناشی از این واقعه و رسش‌یافتگی درک اوست.

ضمنا فوت یکی از والدین، یکی از دشوارترین فقدان‌هایی است که کودک ممکن است تجربه کند. چراکه با فوت یکی از والدین، باقی اعضای خانواده نیز سوگوار هستند و سبک زندگی تغییر می‌کند، بنابراین به ناگاه انگار تمام جهان کودک عوض می‌شود.

قبل از پنج سالگی:

کودکان زیر پنج سال درکی از نهایی بودن مفهوم مرگ ندارند و این را به روشنی در خلال صحبت‌هایشان نمایان می‌کنند: «بابابزرگ کی برمی‌گرده؟»، «کی می‌تونم دوباره باهاش بازی کنم؟»

رشد شناختی ذهن آن‌ها اجازه نمی‌دهد که درکی از بدن و کارکرد اجزای آن داشته باشند. برای آن‌ها مرگ، مفهومی قابل بازگشت است و درکی از خاصیت فانی پدیده‌ها در جهان ندارند. آن‌ها درک نمی‌کنند که کسی می‌تواند فراتر از دسترس آن‌ها برود و به همین دلیل سوالاتی مانند این می‌پرسند که «بابا تو بهشت چی می‌خوره؟» «میشه برای خاله آب‌پرتقال ببریم وقتی سر خاکش میریم؟» چنین سوالاتی بازتاب‌دهنده توجه صرف کودکان به نشانه‌های جسمانی فرد درگذشته است. آن‌ها درکی از مرگ، به عنوان پدیده‌ای جهان‌شمول که برای هر کسی ممکن است اتفاق بیفتد، ندارند.

کودکان در این سنین ممکن است از واژه مرگ بدون فهم دقیق معنای آن استفاده کنند. در این مرحله تحولی، کودک در فهم معنای انتزاعی مرگ دشواری‌هایی دارد. با توجه به اینکه تفکر کودکان در این سنین فقط در حد امور ملموس و عینی است، بهتر است از مفاهیم انتزاعی یا معناگرا (مثل خدا یا بهشت) که ممکن است به صورت لغوی برای کودک برداشت شود، بپرهیزیم. برای مثال نگوییم که فرد درگذشته خوابیده یا سفر رفته است؛ چرا که چنین کودکی ممکن است دچار وحشت از خواب یا سفر رفتن والدینش بشود.

گرچه درک مفهوم مرگ برای کودکان این سن کاملا تحول نیافته است، اما آن‌ها غم ناشی از از دست دادن را کاملا تجربه می‌کنند. حتی کودکان کمتر از دو سال هم توانایی بروز درک خود از اینکه جای کسی خالی است را دارند.

با نگاهی روان‌شناسانه به این دورۀ تحولی، متوجه می‌شویم که کودکان توانایی تفکر جادویی را در این سن کسب می‌کنند و به همین دلیل، گاهی خود را مرکز اتفاقات تصور می‌کنند. بنابراین باید مراقب باشیم که این مسئله را در آن‌ها تقویت نکنیم که افکار، احساسات، آرزوها یا رفتار آن‌ها، باعث بروز اتفاقی برای کسی شده است.

بین سنین چهار تا شش سال، کودکان کم‌کم به درکی از مرگ می‌رسند که بیشتر جنبه‌های زیستی آن را دربرمی‌گیرد و به طور تدریجی به درک بهتری از بدن و اجزای آن، از قبیل کارکرد قلب و سیستم تنفسی و نقش آن‌ها در ادامه یافتن زندگی می‌رسند. زمانی که چنین درک پیچیده‌ای از بدن و اجزای آن حاصل شد، بستر بهتری برای فهم این مسئله پیش می‌آید که زمانی که ارگان‌های بدن از کار می‌افتند یا آسیب می‌بینند، چه اتفاقی برای فرد می‌افتد.

پنج تا ده سالگی:

کودکان این سنین به تدریج به این فهم می‌رسند که مرگ، یک اتفاق غیر قابل بازگشت است که به تمامی عملکردهای فرد در زندگی پایان می‌دهد: «وقتی مُردی، دیگه مُردی!» حدود سن هفت سالگی این درک حاصل می‌شود که مرگ، یک اتفاق جهانی و غیر قابل اجتناب است؛ اما کودک همچنان نسبت به این درک که مردن ممکن است برای خودش اتفاق بیفتد، مقاومت دارد. آن‌‌ها هنوز هم تفکر عینی دارند و به همین دلیل هم نیاز به توضیحات ملموس مثل مراسم ترحیم، دیدن عکس و دیدن مقبره متوفی دارند تا کمک شود که فرآیند سوگواری در آن‌ها به راه بیفتد. درک آن‌ها نیز از علت مرگ، ملموس است. آن‌ها می‌توانند دلایل خارجی مثل تصادف یا دلایل داخلی مثل بیماری یا کهولت سن را درک کنند. عناصر تفکر جادویی همچنان وجود دارند و ممکن است کودک تصور کند که فرد درگذشته، هنوز او را می‌بیند و صدای او را می‌شنود. به همین دلیل ممکن است کودک برای خوشنودی او تلاش وافری کند.

در طول این دوره سنی، کودکان کمتر خود را به عنوان مرکز جهان می‌بینند و توانایی آن‌ها برای درک ذهن دیگران افزایش می‌یابد. به همین دلیل می‌توانند همدلی بیشتری به کسی که عضوی از خانواده‌ش را از دست داده، نشان دهند. همچنان که کودکان بزرگتر می‌شوند، توانایی فهم علل پشت وقایع را پیدا می‌کنند و بیش از پیش ذهنشان درگیر مفاهیمی مثل عادلانه یا ناعادلانه بودن حوادث می‌شود؛ اینکه اتفاقات بد برای آدم‌های خوب هم ممکن است رخ دهد.

در سنین دبستان، بیش از سنین پیش‌دبستانی، تغییر موضع در میل کودک به ابراز احساساتش به وجود می‌آید. مثلا پسران ممکن است به دلیل مشاهده رفتار بزرگترها و آموزه‌های همسالان، بیشتر هیجاناتشان را سرکوب کنند؛ یا والدین ممکن است احساس کنند که کودکشان مایل نیست در مورد آنچه درونش رخ می‌دهد، صحبت کند.

ده سالگی تا نوجوانی:

پس از ده سالگی، فهم کودکان از مفهوم مرگ انتزاعی‌تر می شود و می‌توانند پیامدهای طولانی‌مدت سوگواری را بهتر درک کنند. در این سن، آن‌ها حتی بیشتر از همیشه درکشان از مفهوم عادلانه یا ناعادلانه بودن، سرنوشت یا عناصر فراروانشناختی و معنوی را نشان می‌دهند. به علت تغییرات بدنی، روان‌شناختی و اجتماعی مرتبط با این سن، اگر در این زمان سوگی رخ دهد، موجب رفتارهای بازتابی شدید خواهد شد.

گرچه در این سن توانایی تفکر انتزاعی و جهان‌شمول در مورد مفهوم مرگ شکل گرفته است، اما غیر قابل اجتناب بودن آن به معنای شخصی بودن آن نیز هست. بنابراین کودک میل وافری دارد که تا جایی که می‌شود، خود را از آن دور تصور کند.

شکل‌گیری تفکر صوری در سنین نوجوانی نیز باعث می‌شود کودکان در این سن بتوانند جنبه‌های مختلفی از یک موضوع را ببینند و ناقص بودن اطلاعاتی را که به آن‌ها داده می‌شود، درک کنند. به صورت شناختی، آن‌ها توانایی بیشتری دارند که معناهای عمیق‌تر و وجوه هستی‌شناسانه بیشتری را از مرگ درونی کنند.

گرچه توانایی درک کودکان از مفهوم مرگ ارتباط مستقیمی با رشد عمومی شناختی آن‌ها دارد، اما در عین حال نمایانگر تجارب آن‌ها از مواجهه با مرگ نیز هست. زمانی که یک کودک مرگ نزدیکان را تجربه می‌کند و به او توضیحاتی درباره این اتفاق داده می‌شود، نسبت به دیگر همسالانش بیشتر به معنایی که از زندگی به او داده شده، چنگ می‌زند.

سوگ پیچیده یا تروماتیک در کودکان

در عین در نظر گرفتن توانایی‌های سنی فهم سوگ در کودکان، باید تفاوتی معنادار بین تجربه تروماتیک مرگ با واکنش به سوگ عادی قائل شویم

مرگ ناگهانی، اغلب چه برای بزرگسالان و چه برای کودکان، تروماتیک است. شوکی که حاصل از علت مرگ ناگهانی است، کاملا با زمانی که آمادگی قبلی برای سوگ وجود دارد، فرق می‌کند. زمانی که مرگی به صورت ناگهانی اتفاق می‌افتد، بخشی از واکنش کودک به مسئله، مربوط به خود مفهوم مرگ و از دست دادن و بخشی مربوط به طریقه‌ای است که به او اطلاع داده می‌شود.

برای فهم بهتر این مسئله، تصور کنید که کودکی شاهد تصادف و مرگ عزیزی بوده و یا پیکر والدی را که خودکشی کرده است، پیدا می‌کند. چنین تجاربی مانند یک داغ در نورون‌های ذهن کودک تا همیشه حک می‌شود و با تجربه مرگی که انتظارش می‌رفته، کاملا متفاوت است. چراکه این نوع از تروما، حس امنیت در کودک را به طرز عمیق و ددمنشانه‌ای زیر سوال می‌برد.

در سوگواری غیرپیچیده، کودکان کوچک‌تر ممکن است درباره آن که چه به سر فردِ از دست رفته آمده است، سوال بپرسند یا مانند بزرگسالان، حملات سوگ را تجربه می‌کنند که در آن موج احساسات دردناک ناشی از فقدان ناگهان سر می‌رسد. هرچند بر خلاف بزرگسالان، کودکان این احساسات را به صورت متناوب تجربه می‌کنند و دائما در حالت سوگ باقی نمی‌مانند. کمی پس از یک تجربه فقدان، کودک ممکن است بخندند و بازی کنند که این می‌تواند بزرگسالان را گیج کند.

بعد از مرگ، کودکان با این واقعیت مواجهند که زندگی از این پس می‌بایست بدون فردی که دوستش داشتند، ادامه پیدا کند. در این دوره تکالیفی وجود دارند که لازم است برای تکمیل سوگواری کودک طی شوند؛ از جمله پذیرش واقعیت فقدان و درماندگی حاصل از فقدان، انطباق با محیط و درکی از خود بدون فرد عزیز، پیدا کردن معنا در مرگ او و برقراری ارتباط با بزرگسالانی که بتوانند آسایش، امنیت و رشد را مانند فرد درگذشته فراهم کنند. لازمه انجام این تکالیف، این است که کودک بتواند افکار مرتبط با فرد درگذشته و رابطه خود با او را تاب بیاورد و با درد این فقدان مواجه شود. با این وجود، در فقدان‌های تروماتیک و پیچیده، وضعیت به این صورت نیست.

کودکانی که دچار سوگ پیچیده و تروماتیک می‌شوند نمی‌توانند این تکالیف را به انجام برسانند، چراکه یادآوری خاطرات فرد از دست رفته و مرگ او، یک تروما را زنده می‌کند. این کودکان به محض یادآوری خاطرات شیرین خود با فرد از دست رفته، افکار هراسناک یا شرایط دردناکی را که در آن فرد فوت شده بود، به خاطر می‌آورند و انگار در جنبه‌های تروماتیک مرگ عزیزشان گیر می‌افتند. در نتیجه این کودکان از هر چیزی که خاطرات فرد درگذشته را زنده کند دوری می‌جویند.

سوگ پیچیده از جهاتی متفاوت از سوگ طبیعی است. اول اینکه مرگ فرد متوفی در سوگ پیچیده معمولا ناگهانی، غیر قابل پیش‌بینی، تراژیک یا همراه با خشونت بوده است. دلایلی مانند خودکشی، نسل‌کشی، تصادف، جنگ، تروریسم و فجایع طبیعی موجب مرگ بوده است؛ یا در نتیجه مواجهه با شرایط ناگهانی مانند ایست قلبی یا بیماری‌های مزمن اتفاق می‌افتد و کودک نمی‌تواند درک کند چه اتفاقی در حال رخ دادن است. راه دیگر تشخیص سوگ تروماتیک، مشاهده‌ی علائم اختلال استرس پس از سانحه مانند مشکلات خواب، بی‌علاقگی به فعالیت‌های گروهی یا ارتباط با همسالان، اجتناب از خاطرات یا یادآور­های عزیز درگذشته و مشکل تمرکز است.

یادآورهای تغییر عبارتند از شرایط، افراد، مکان‌ها یا اشیائی که می‌تواند یادآور تغییر شرایط زندگی کودک پس از مرگ متوفی باشد؛ مانند رفتن به یک مدرسه جدید، یا اینکه به جای مادر، خاله به دنبال بچه به مدرسه برود. مسئله این است که دوری و اجتناب از بسیاری از یادآورها ممکن نیست، به همین علت کودک حس بی‌تفاوتی و کرختی را نسبت به مواجهه با این عناصر نشان می‌دهد.

نظریه دلبستگی و فقدان

از زمان فروید بررسی‌‌های زیادی بر اثرات روان‌شناختی سوگ در بزرگسالان شده بود، اما جان بالبی (1960) یکی از اولین افرادی بود که به بررسی اثرات سوگ بر کودکان پرداخت. بالبی متوجه شباهت‌‌هایی بین واکنش کودکان خردسال (بین سنین یک تا سه سالگی) به جدایی طولانی‌‌مدت از مراقب، با فرآیندهای سوگ در بزرگسالان شد. بالبی بیان کرد که واکنش کودکان به جدایی از مراقب اصلی‌‌شان به مدت طولانی، بسیار شبیه به تجربه بزرگسالان در از دست دادن یک عزیز است.

بر اساس نظریه دلبستگی بالبی، زمانی که کودک از مراقب اصلی خود به مدت زیادی دور می‌شود، وارد فازهای مختلف هیجانی از قبیل اعتراض و خشم، ناامیدی و حسرت و گسست هیجانی می‌‌شود. زمانی که کودک به مرحله گسست هیجانی برسد، حتی با بازگشت مراقب و تجدید دیدار هم در آن مرحله باقی می‌ماند.

بالبی بیان کرد که کودکان بزرگتر و بزرگسالان نیز در فرآیند سوگ، سه مرحله را می‌‌گذرانند: حسرت و جستجو، سازمان‌نایافتگی و ناامیدی، و سازماندهی مجدد درونی. بالبی فرآیند سوگ را نوعی اضطراب جدایی می‌‌دانست.

مرگ والدین، سندرم مادر مرده: نگاهی به فقدانی واقعی و فقدانی حاصل از غفلت هیجانی در کودکی

مرگ یکی از والدین، دشوارترین سوگ برای کودکان است. با مرگ والد، کودک نه تنها منبع عشق و مراقبت را از دست می‌دهد، بلکه در زندگی روزمره نیز دچار مشکل می‌شود. بسیاری از کودکان نمی‌توانند مرگ والد را به صورت کامل بپذیرند و سعی می‌کنند فاصله‌ی هیجانی خود را با این واقعیت حفظ کنند تا به طور کامل ارتباط خود را با واقعیت از دست ندهند.

ممکن است مرگ والد کاملا از هشیاری کودک حذف شود و فقط نشانه‌هایی از آن باقی بماند؛ مانند خیال‌پردازی‌هایی درباره بازگشت والد و یا هیجانات غیرمعمول در پاسخ به وقایع روزمره. فارغ از مرگ عینی و واقعی والدین، تعدادی از کودکان نیز از نشانگانی تحت عنوان «سندرم مادر مرده» رنج می‌برند. در این حالت، کودک در دنیای واقعی والد خود را از دست نداده است. مادر هست، اما هیجانی را که حاکی از بودن او باشد، ابراز نمی‌دارد؛ گویی که مرده است. عقده مادر مرده به طیفی از پاسخ‌های فرد به مادری که از نظر بالینی افسرده و از نظر هیجانی غایب است، گفته می‌شود.

کناره‌گیری احساسی مادر از کودک خود امری رایج است، اما در سندرم مادر مرده، یک آسیب روانی شدید و بسیار نادر وجود دارد. پاسخ‌های افراد به داشتن مادری با هیجانات مرده بسیار متنوع است و این نشان‌دهنده تنوع حالات درونی‌ای است که افراد در رویارویی با تروما تجربه می‌کنند.

در سندرم مادر مرده، فرد یک خاطره از مادر با آغاز و پایان مشخص ندارد، بلکه حالتی است که فرد هیچ زمانی را به یاد نمی‌آورد که مادر خود را زنده و از نظر هیجانی در دسترس دیده باشد. فردی که دچار سندرم مادر مرده است، بیشتر مادر خود را فردی می‌بیند که دچار یک نقص شخصیتی است، نه کسی که مبتلا به یک افسردگی کوتاه‌مدت بوده است.

به نظر می‌رسد چنین مادری قادر به درک این موضوع نیست که کودکش دارای حیاتی درونی است که از خود او متمایز است. مادری که نمی‌تواند ذهن دیگران را درک کند و در نتیجه نمی‌تواند درک کند این نوع واکنش برای روان کودک می‌تواند ویرانگر باشد. برای رسیدن به درک اینکه کودک موجودی منحصربه‌فرد است، باید ابتدا درک شود که او زنده است. اما به نظر می‌رسد چنین مادر نتوانسته است انسان بودن کودکش را به رسمیت بشناسد.

این مسئله به کودک این‌طور القا می‌کند: «مادرم آرزو می‌کند که ای کاش هرگز وجود نداشتم، ای کاش مرده بودم.» مادری که نتواند درک کند کودک حیات روانی دارد، به این معناست که کودکش نمی‌تواند زنده باشد و شور و شوقی برای چیزی داشته باشد. هر اشتیاقی باید از بین برود، چراکه کودک اساسا حق تجربه زنده بودن را ندارد. او حق ندارد برای خود چیزی بخواهد.

حتی در نوزادانی که با این نوع مادر مواجه بوده‌اند، حالت افسردگی خفیف دیده می‌شود. این نوزاد هر تلاشی می‌کند تا مادر خود را به زندگی برگرداند، ولی صورت مادر مات و بی‌حالت باقی می‌ماند. مادر ارتباط چشمی را قطع می‌کند و در پی برقرار کردن دوباره آن نیست. پاسخگویی به کودک تنها به طور تصادفی وجود دارد. همزمان در نوزاد نیز این حالت‌ها اتفاق می‌افتد: از بین رفتن تحرک، بی‌حالتی بدن، کاهش بیان هیجانی و چهره‌ای، کاهش فعالیت و غیره.

زمانی که نوزاد قادر نیست مادر را به زندگی، به حرکت و هیجان وادار کند، با او همانندسازی می‌کند و از رفتار او تقلید می‌کند. گویی می‌گوید: «اگر نمی‌توانم مادرم را وادار کنم من را دوست بدارد، تبدیل به خود او می­‌شوم.»

این همانندسازی با مادر مرده، موجب می‌شود فرد نتواند ظرفیت درونی دوست داشتن خود و دیگران را در خود ایجاد کند. تخریب رابطه مادر و فرزندی باعث عدم ظرفیت تنظیم هیجانات می‌شود. مادر اولین ابزار کودک برای مواجهه با اضطراب است، زمانی که این وسیله مهیا نباشد، کودک تصور می‌کند احساساتش قابل کنترل نیستند و در آن‌ها غرق می‌شود.

وقتی مادر از نظر هیجانی پاسخگو نیست، انگار بدن خود و تجربیات بدنی‌اش را جدا از هم می‌داند. این عدم ارتباط میان خود و بدن، در مورد کودک هم اتفاق می‌افتد و مادر قادر نیست فرآیند تجربه احساسات توسط فرزندش را تسهیل کند. این تخریب، جزئی از سندرم مادر مرده است که موجب اختلالات دیگری از جمله ناتوانی از درک لذت نیز می‌شود؛ انگار که لذت (به معنی زنده بودن) از کودک منع می‌شود.

علاوه بر این، واکنش دیگر کودک این است که در پاسخ به غیبت مادر، تصمیم می‌گیرد فکر کند هیچ نیازی به او ندارد و هر چیزی را که او را به یاد مادر بیندازد، از خود دور می­‌کند. او فردیت خود را بر جدایی بنا می‌نهد. به طور مثال در واکنش به بی‌اعتنایی مادر، فرزندش نسبت به حالات دیگران بیش از حد حساسیت نشان می‌دهد. گاهی ترس از مردن درونی، باعث می‌شود او برای به دست آوردن احساس زنده بودن به ابزارهای مصنوعی دست یازد؛ مثلا بیش‌فعالیتی جنسی، اعتیاد یا فعالیت‌های هیجان‌انگیزی که بحران‌آفرین هستند. به هر حال پیامد این تروما در هر فردی منحصر به او و متفاوت با دیگری است. به طور مثال، در بعضی کودکان توانمندی خیال‌پردازی و ساختن رویاها می‌تواند از شدت تأثیر این سندرم بکاهد و رابطه تروماتیک را با مادر جبران کند.

مواجهه با سوگ در دوران کودکی

طبق نظریه دلبستگی می‌‌دانیم که کودک در سنین بسیار پایین نمی‌‌تواند بدون مراقبت، حمایت و نظارت یک مراقب زنده بماند. کودک برای بقا و مراقبت به یک بزرگسال نیاز دارد تا بتواند احساس امنیت کند و به اکتشاف در جهان بپردازد. این تجارب، مبنای ذهنی (الگوهای درون‌کاری) را برای کودک فراهم می‌‌کند که در سایه آن، درک و واکنش به فقدان‌‌های اساسی از قبیل سوگ، چه در کودکان و چه بزرگسالان فراهم می‌شود.

در شرایط سوگ، از آنجایی که از دست دادن عزیز یک منبع اضطرابی بالقوه است، رفتارهای دلبستگی فعال می‌‌شوند. بالبی بیان می‌‌کند که رفتارهای سوگواری در افراد، از آن سبک دلبستگی‌‌ که در طول رشد کسب کرده‌اند، نشات می‌‌گیرد.

مطالعات نشان داده است که نوزادان و نوپایان به مرگ یک والد بسیار متفاوت‌‌تر از بزرگسالان و کودکان سنین بالاتر واکنش نشان می‌‌دهند. عکس‌‌العمل آن‌ها بیشتر شامل نشانه‌‌های جسمانی از قبیل مشکلات غذا خوردن، خیس کردن خود، دردهای ناحیه شکمی و دشواری در خواب است.

با توجه به نظریه دلبستگی، از آنجایی که سوگ یک فرآیند طبیعی‌‌ است، واکنش‌هایی مثل ناامیدی و اضطراب نیز طبیعی تلقی می‌‌شوند؛ چراکه نمایانگر تلاش‌های کودک در تجدید دیدار با عزیز از دست‌ رفته هستند. بالبی می‌‌گوید: «وجود یک رابطه دلبستگی‌‌محور، برای کودک جراتی حاصل می‌‌کند که با فقدانش روبه‌رو شود و بر حس عقب‌‌نشینی و بی‌علاقگی به فعالیت‌های روزمره فائق بیاید. از طرف دیگر کودکی که هیچ منبع امنی ندارد، در طول مراحل سوگ حس جدا افتادگی از جهان می‌‌کند.»

زمانی که مراقب اولیه بتواند اضطراب خود را مدیریت کند، کودک را آرام کند، با هیجان او ارتباط برقرار کند، شادی را با او قسمت کند و به آسانی بخشندگی نشان دهد، سیستم عصبی کودک آمادگی بیشتری برای پذیرش سوگ پیدا می‌‌کند. پیوندهای دلبستگی ما، توانایی شکل دادن به احساس امنیت، ساخت روابط بامعنا با دیگران، متعادل کردن هیجانات، تجربه آرامش و امنیت، مقابله با استرس، سوگ و از دست دادن را می‌‌دهند و باعث می‌‌شوند بتوانیم از زندگی، خاطرات و انتظاراتمان از روابط، تصویر مثبتی بسازیم. والدین یا اعضای خانواده نمی‌‌توانند مرگ را متوقف کنند، اما می‌‌توانند یک منبع امن دلبستگی و حمایتی برای کودک سوگوار تشکیل دهند.

منابع:

1 . Grief In children, a handbook for adults/ Atle Dyregrov/ 1991

2. Bereavement in Childhood and the role of Attachment /Sadia Aleem /2018

3. Grief and Mourning in Infancy and Early Childhood/ John Bowlby, M.D./ 1960/ Psychoanalytic Study of the Child, 15:9-52

4. Anthony P. Mannarino & Judith A. Cohen (2011) Traumatic Loss in Children and Adolescents, Journal of Child & Adolescent Trauma, 4:1, 22-33.

5. Nader K, Salloum A. Complicated grief reactions in children and adolescents. Journal of Child & Adolescent Trauma. 2011 Sep;4(3):233-57.

6. Cook A, Blaustein M, Spinazzola J, van der Kolk B. Complex trauma in children and adolescents: White paper from the national child traumatic stress network complex trauma task force. Los Angeles: National Center for Child Traumatic Stress. 2003;35(5):390-8.

7. Dyregrov A. Grief in children: A handbook for adults second edition. Jessica Kingsley Publishers; 2008 Mar 15.

8. Kohon G, editor. The dead mother: The work of André Green. Psychology Press; 1999.

9. Cohen JA, Mannarino AP, Greenberg T, Padlo S, Shipley C. Childhood traumatic grief: Concepts and controversies. Trauma, Violence, & Abuse. 2002 Oct;3(4):307-27.

10. Bowlby J. Rief and mourning in infancy and early childhood. The psychoanalytic study of the child. 1960 Jan 1;15(1):9-52.

هارولد بلوم در مقدمه خود گفته بود که ترومای گذشته می‌تواند افراد را مستعد افسردگی، خودکشی و سوءمصرف مواد مخدر کند. ناهنجاری در تنظیم فرآیندهای روانی، عزت نفس شکننده، جسمانی‌سازی و پرخاشگری درونی شده نیز اغلب پس از تجربه تروما رخ می‌دهند. همچنین مانیا، بزهکاری و رفتارهای ضداجتماعی نیز ممکن است پوشاننده افسردگی باشد. تروماهای رشدی مربوط به فقدان ابژه‌های مراقبت‌کننده نیز ممکن است به بروز افسردگی و بدبینی شدید منجر شوند.

فقدان ابژه، خصوصاً هنگامی که ارتباطی دوسوگرایانه نیز برقرار بوده است، اغلب منجر به افسردگی می‌شود. این امر به ویژه درباره از دست دادن والدین در دوران کودکی صدق می‌کند. پس از ضربه شدیدی که بر پیکره نارسیسیزم و عزت نفس کودک وارد می‌شود، او توانایی تجربه موثرِ سوگواری را از دست می‌دهد.

افسردگی در دوران کودکی می‌تواند خود را به گونه‌های متفاوتی از جمله بسیار جدی بودن، چسبیدن، گریه‌رو بودن یا در اختلالات جسمانی همچون بی‌خوابی یا اختلالات خوردن نشان دهد. چنین وضعیتی می‌توان رشد کودک را در زمان و میزان تجربه‌هایش مختل کند.

افسردگی پس از تروما در بزرگسالان، عمدتاً با حزن و اندوه، درماندگی و ناامیدی مشخص می‌شود که این وضعیت وابسته به شدت ترومای تجربه شده است.

فقدان ناگهانی دیگریِ مهم یا بخشی از خود می‌تواند تروماتیک‌تر باشد، چرا که هیچ آمادگی و زمانی برای دفاع یا سوگواری وجود ندارد. هیچ ترومایی بدون فقدان و هیچ فقدانی بدون قابلیت تروماتیک بودن وجود ندارد.

فقدان خود یا ابژه می‌تواند موجب تخریب احساس اطمینان، امنیت، اعتماد و اتکا به خود شود. واکنش اولی به تروما اضطراب و واکنش اولی نسبت به فقدان افسردگی است، اما از نظر بالینی، اغلب این دو واکنش در هم ادغام می‌شوند. معمولاً در این وضعیت، تجدیدِ دیداری خیالی با ابژه از دست رفته همچو خشم نسبت به آن ابژه از دست رفته رخ می‌دهد. صدمات شدید بدنی و از دست دادن چندین ابژه به صورت همزمان، مانند آنچه در تصادف قطار یا جنگ روی می‌دهد منجر به درهم شکسته شدن خود [1] و خسرانی عظیم بر ایگو می‌شود. افسردگیِ به دنبال فقدانِ تمامیتِ خود، ابژه، جهان ابژه‌ای پیشین و ساختار حمایتی اجتماعی رخ می‌دهد.

کارولین گارلند معتقد بود هنگامی که رویداد تروماتیک بیرونی وجود داشته باشد، امیدی ناآگاه برای بازیابی خودِ پیش از تروما وجود دارد. در این وضعیت، درمان شامل سوگواری برای خود و جهان‌بینی پیشین و اندام‌ها یا ظرفیت‌های از دست رفته است. هنگامی که تروما مربوط به دوران اولیه رشدی باشد، به تدریج انباشته شده و در شخصیت و دفاع‌ها گنجانده می‌گردد و می‌تواند منجر به تکرار ناآگاهِ موقعیت‌هایی می‌شود که هنوز قادر به تبدیل به کلمه نشده‌اند. با این حال هر نوعی از تروما می‌تواند موجب بروز افسردگی مزمن شود. برخی افراد نیز قادر هستند که هر نوعی از تروما را به شیوه‌ای سازگار مدیریت کنند.

پیامد تمامی تروماها از جمله بلایای طبیعی، به ساختار شخصیت بستگی دارد. هنگامی که ظرفیت حل‌وفصل کردن وجود نداشته باشد، زوال ایگو قادر به پدیدار شدن است. میزان تخریب فرد در چنین موقعیت‌هایی با تشکیلات درونی وی گره خورده است.

هنگامی که ایگو شروع به همسان‌سازی خود با ابژه تخریب شده کند، فرد به سوی مالیخولیا کشیده می‌شود. چنین فردی اعتماد و باور به ابژه خوب را کنار افکنده و اضطراب ناشی از ابژه بد افزایش می‌یابد.

در درمان، بیمار می‌تواند شروع به تمایزگذاری بین نیروهای آزارگر درونی و بیرونی کرده و مجدداً اعتماد خود را به ابژه‌های بیرونی خوب و نیرومند برقرار کند. این امر به ایگو کمک می‌کند تا عشق و پرخاشگری ضروری جهت بقای نفس را بازیابی کند. پس از آن، فرد مجدداً در وضعیتی قرار می‌گیرد که قادر می‌شود با ناملایمتی‌های بیرونی مقابله کند، چرا که دیگر تحت سلطه ناتوانی و احساس گناه نیست.

آقای ل. فرد 39 ساله‌ای بود که به علت مالیخولیای حادث شده پس از مرگ مادرش به مدت 20 جلسه تحت روان‌درمانی تحلیلی قرار گرفته بود. پدرش مردی پرخاشگر و الکلی بود و در دعواهایی که با مادر بیمار داشت، مادرش را به شدت کتک می‌زد. او خاطره‌ای داشت مبنی بر اینکه پدرش تُنگ ماهی‌ او را شکسته بود و یکی از ماهی‌ها پیش از اینکه در برابر چشمان وحشت‌زده پسر بمیرد، روی فرش می‌چرخید.

وی همچنین از اینکه یکی از دوستانش در یکی از مناطق خطرناک شهر به او ملحق شده و به دست مردان نقاب‌داری کشته شده بود نیز بسیار احساس گناه می‌کرد.

هنگامی که مادر آقای ل. در نوجوانی وی مجددا ازدواج کرد، او وضعیت جنگِ سرد را با آنان حفظ کرد. او از پاسخگویی به تماس‌های مادر خودداری می‌کرد و تا یک سال پیش از مرگ مادر با او صحبت نمی‌کرد.

او چه با ابژه‌های درونی و چه با ابژه‌های بیرونی خود با بی‌رحمی رفتار می‌کرد، مدام از خودکشی می‌گفت و درمانگر خویش را در موقعیتی مضطرب و مراقب نگه می‌داشت. اگرچه به نظر می‌رسید که زندگی وی تحت سلطه وضعیتی مالیخولیایی است که مابین خشم و گناه در نوسان است، اما گاهاً به نظر می‌رسید که کیفیت رابطه او هم با درمانگر و هم در رابطه بیمار با وضعیت خودش در حال تغییر است. او آگاه شده بود که ممکن است نقشی فعال در حفظ مالیخولیای خود داشته باشد.

مورد دوم زن جوانی از کوزوو بود که شاهد حوادث پرخاشگرانه و وحشت‌آفرینی بود که طی آن بسیاری از اعضای خانواده او کشته یا سوزانده شده بودند. گریه مداوم او ناشی از خشم و درماندگی نسبت به زندگی خویش بود. او از نظر عاطفی ورشکسته و موقعیت او لبریز از فقدان و تخریب بود. با حضور و صحبت‌های وی در گروه درمانی پناهندگان چندملیتی، خشم او به گونه‌ای مستقیم قابل بررسی بود و به نظر می‌رسید تا حدی آرامش کسب می‌کرد. وقتی که او شروع به تقلا برای بیان خشمش در قالب کلمات کرد، گریه او تا حدی متوقف شد و بدگمانی و رقابت‌طلبی‌اش با سایر زنان تا حد زیادی کاهش یافت.

او در یک روستای فامیلی زندگی می‌کرد که در خانه آن‌ها سه نسل از خانواده به شکلی مشترک باهم زندگی می‌کردند. در گروه‌درمانی، او شروع به ارتباط برقرار کردن با برخی مسائل درونی‌اش کرد که هنوز زنده بودند و توانایی نگرانی برای سایر اعضای گروه را به دست آورد. دربرگیریِ ارائه شده توسط درمانگر و اعضای گروه به وی کمک کرد تا فرآیند سوگواری طولانی، دردناک و مملو از خشمی را شروع کند که در نهایت به او اجازه می‌داد تا قادر به برقراری ارتباط به فیگورهای بیرونی خوب کند.

اگرچه میرتا کاساس ده پرادا [2] مفاهیم وینی‌کات را ترجیح می‌دهد، اما توضیح می‌دهد که در نگاه شخصی او، مفاهیم فرویدی، لکانی و کلاینی ترکیب می‌شوند که این امر خصوصاً در لحظات بحرانیِ کار بالینی بسیار مفید است.

این نویسنده مولفه اصلی تروما را تعارض روانی می‌داند. او از ایده‌های وینی‌کات در باب بدل شدن تروما به افسردگی و همچنین مکانیزم‌های دفاعی مربوط به آن استفاده می‌کند. او همچنین بر مفاهیم نارسیسیزم، رانه‌ی مرگ، پرخاشگری و واپس‌روی استفاده می‌کند و مفاهیم مطرح شده از طرف خود را از رویدادها مورد بحث قرار می‌دهد که گاهاً آن را «تجربه» نیز می‌نامد؛ به خصوص تجربه وابستگی و در زمان‌های دیگر، خصوصاً وقتی پای مادر یا تحلیل‌گر در میان باشد، از کلمه نقش نیز استفاده می‌کند.

او خصوصاً بر دیدگاه‌های وینی‌کات در زمینه پرخاشگری و تخریب‌گری تاکید دارد و نقش فرآیندهای نمادسازی در فضا-زمان ذهنیت (ساختار روانی) و در انتقال، که البته هردوی آن‌ها از اجزای فضای انتقالی هستند، را روشن می‌کند. او بر وجهه‌های داینامیک و فراروان‌شناختی دیدگاه وینی‌کات تمرکز می‌کند که بر موضوع ترومای حاملگی به عنوان موضوعی که حتی به فکر فرد نیز نرسیده و در حقیقت تجربه هم نشده (حتی اگر اتفاق افتاده باشد) استوار است.

آنچه در روان فرد تجربه نشده است، موجب تخریب یا زوال موقعیت انتقالی می‌شود و از این جهت خود را به شکل سیمپتوم نشان می‌دهد. این امر ارتباط تنگاتنگی با وضعیت دشوار فقدان دارد؛ جایی که دیالکتیکی میان حضور و غیاب رخ می‌دهد. بنابراین فراز و نشیب‌های پرخاشگری در موقعیت تحلیلی می‌تواند موجب ثبات یافتن رویدادها برای فرد شده و به لحظه نمادسازی منجر شود.

ما در هیپومانیا نیز با طیف وسیعی از عواطف، از جمله حزن و اندوه، اضطراب و تجربهه پوچی و لحظات آشفته و دردناک ناشی از فقدان عشق روبه‌رو هستیم که منجر به بازداری عمیق هرگونه بیانِ زندگی می‌گردد. فعال شدن فقدانی تروماتیک در بافت انتقال، می‌تواند وابستگی را به ابژه‌ای که عشق و نفرت همزمان معطوف به اوست، بازسازی کند.

شکوه کردن‌های پرحرارت و خصمانه، تلاشی در جهت به چالش کشیدن موقعیت تحلیلی است که هدف آن ممکن است ایجاد اعتماد، تحمل ناکامی و واکنشی نسبت به فقدان اوهام یا آرمانی‌سازی‌ها و امکان تجربه درد بدون ترس از فروپاشی فاجعه‌بار باشد. تمام این اوامر را می‌توان به عنوان بخش‌هایی از یک گذار شکست خورده در نظر گرفت.

امکان تجربه فقدان به رها شدن از دام نارسیسیزم و پذیرفتن دیگری، یعنی تحلیل‌گر، وابسته است. تجربه نفرت نسبت به تحلیل‌گر، ابژه را به آن سوی حوزه آرمانی‌سازی، قدرت مطلق و احساس شکنندگی کشانده که مورد آخر می‌تواند گواهی بر ترس ناشی از آسیب تلافی‌جویانه، توهین یا نفرت باشد.

عمل بالینی بار دیگر این قصیده را در باب ساختار ذهنی شرح می‌دهد: «برای پردازش فقدانی نمادین، به حضور ابژه‌ای واقعی نیاز است».

پیشنهاد مطالعه:

اینجا و اکنون: دیدگاه من | مقاله‌ای از بتی جوزف

---

[1] Self

[2] روان‌کاو آرژانتینی