نویسنده: admin

مقدمه

قریب به دو سال!

این جمله برای بسیاری از کسانی که سربازی اجباری را پشت سر گذاشته‌اند، معنایی فراتر از صرفاً گذر زمان دارد. این دو سال، عرصه‌ای است که فرد در آن نه‌فقط جسم، که روانش را در معرض انبوهی از تنش‌ها، چالش‌ها و بحران‌ها می‌بیند. سربازی یکی از جاهایی است که «من» ممکن است زیر فشار دیسیپلین نظامی و یونیفرم‌سازی، از خود بیگانه شود و روان در تلاش برای بقا، به سازوکارهای دفاعی پیچیده‌ای پناه ببرد.

یونیفرم‌سازی: اولین گام در نفی اراده

اصرار به یونیفرم‌بودن، نخستین رویارویی سرباز با مفهوم سربازی است. همه یکسان، از لباس‌ها گرفته تا سرهای تراشیده، حرکت در یک خط منظم و وسایل آنکادر‌شده. یونیفرم، فراتر از یک لباس، نشانه‌ای است از آنکه فرد دیگر متعلق به خود نیست. بدن او، انتخاب‌هایش و حتی مقاومت‌هایش اکنون در اختیار دیگری است.

یونیفرم‌سازی، مقاومت ناخودآگاه را نشانه می‌گیرد و با نفی هویت فردی، او را به یک جزء کوچک از یک کل بی‌چهره تبدیل می‌کند. فرد به‌نوعی از خود جدا می‌شود، گویی قرار است بپذیرد که این بدن، این اراده، دیگر برای او نیست.

پوشیدن یونیفرم به معنای پذیرش جایگاه سرباز در ساختار قدرت است. این نماد، فرد را به «بزرگ‌دیگری» متصل می‌کند و او را در موقعیتی قرار می‌دهد که ناگزیر از انکار هویت پیشین خود است.

دیسیپلین نظامی: نفی آزادی در پوشش نظم

سربازی، بیش از هر چیز، اصرار به نظم است؛ نظمی که در هر گوشه‌وکنار تجربه سربازان دیده می‌شود. از ساعت‌های مشخص برای بیدار‌شدن و خوابیدن گرفته تا نظم اجباری در کوچک‌ترین جزئیات زندگی، دیسیپلین نظامی یک چیز را گوشزد می‌کند: «اینجا جایی برای اراده تو وجود ندارد.»

در نگاه فرویدی، این نظم اجباری چیزی نیست جز ابزار سرکوب روانی. روان فرد برای اجتناب از تنبیه، تسلیم این نظم می‌شود، اما این تسلیم‌شدن هزینه دارد: خشم و انزجاری که به درون رانده می‌شوند و ناخودآگاه را متورم می‌کنند.

در نگاه لکان، اما این دیسیپلین یک ساختار نمادین است که از طریق زبان و اعمال، فرد را در قالبی از پیش‌تعیین‌شده می‌ریزد. اصطلاحاتی مانند «موتور»، «هم‌دوره» و غیره که به‌تدریج و کاملاً پویا در بین سربازان خلق شده‌اند، نه‌فقط برای طبقه‌بندی، که برای بازتعریف هویت به‌کار می‌روند. انگار که هر واژه، هر فرمان و هر اقدام، گامی است به‌سوی فراموشی آنکه فرد پیش از این چه بوده است.

یونیفرم‌سازی و هویت

اما این تمام ماجرا نیست. یونیفرم‌سازی این امکان را نیز به ما می‌دهد که با جنبه‌هایی از خود مواجه شویم که قبل‌تر کمتر مورد توجه ما بوده یا به‌ندرت مبنا و پیش‌فرض ما در ارتباط با دیگری بوده است. یونیفرم‌سازی به سرباز کمک می‌کند که جایگاه خود را در ساختار سلسله‌مراتبی بپذیرد و مقاومت‌های غیرضروری را کاهش دهد. این پذیرش می‌تواند به کاهش اضطراب ناشی از سردرگمی هویتی کمک کند.

از نگاه فروید، این فرآیند مانند بازگشتی به ساختار پدرسالارانه در دوران کودکی است که در آن فرد، وابستگی به یک مرجع قدرت را تجربه می‌کند.

با حذف نمادهای ظاهری که ممکن است پیش‌داوری‌ها را تشدید کنند، افراد فرصت بیشتری برای همدلی و درک متقابل پیدا می‌کنند. یونیفرم‌سازی فضایی ایجاد می‌کند که افراد بتوانند بدون تعصب یا قضاوت به یکدیگر نزدیک شوند.

در محیط‌های یونیفرم‌سازی‌شده، جایی که ظاهر دیگر اهمیت چندانی ندارد، ارتباطات انسانی می‌تواند به سمت موضوعات و احساسات عمیق‌تر هدایت شود. این امر باعث می‌شود که روابط بر پایه اعتماد و فهم متقابل شکل بگیرد.

بحران هویتی: تصویر در آینه کیست؟

لحظه‌ای را تصور کنید که سرباز در آینه به خود می‌نگرد. این فرد، این چهره با سر تراشیده و یونیفرم، چه شباهتی به «منِ» پیشین او دارد؟ بحران هویتی از همین‌جا آغاز می‌شود. تصویر تازه، چیزی نیست که فرد بتواند آن را با خود پیشینش تطبیق دهد.

از نگاه فروید، این بحران ناشی از تقابل میان «منِ واقعی» و «فراخود» است. سرباز در تلاش برای سازگار‌شدن با نظم نظامی، مجبور است بخشی از هویت خود را سرکوب کند. اما این سرکوب، به‌جای حل مسئله، تعارضات روانی بیشتری ایجاد می‌کند.

لکان به این بحران از زاویه دیگری می‌نگرد. از دید او، دیسیپلین نظامی و یونیفرم‌سازی، سوژه را به شکاف میان «منِ نمادین» و «منِ واقعی» پرتاب می‌کند. این شکاف، لحظه‌ای است که سرباز دیگر نمی‌داند کیست یا چه می‌خواهد.

مکانیسم‌های دفاعی: تحریف واقعیت جهت حفظ بقا

اما روان انسان، حتی در سخت‌ترین شرایط، از خود دفاع می‌کند. در سربازی، این دفاع‌ها گاهی به‌صورت آشکار و گاهی پنهان پدیدار می‌شوند:

1. سرکوب: در این حالت، احساساتی چون خشم، ترس و انزجار به ناخودآگاه رانده می‌شوند. فرد، به‌ظاهر تسلیم نظم است، اما در درون، جنگی روانی را تجربه می‌کند.
2. انکار و عقلانی‌سازی: برخی افراد با توجیهاتی نظیر «این فقط یک چالش است» یا «کار با اسلحه ضروری است» تلاش می‌کنند فشار روانی را کاهش دهند.
3. واکنش وارونه: برخی سربازان ناگهان به نظم نظامی علاقه‌مند می‌شوند؛ گویی این علاقه، راهی برای اجتناب از اضطراب محیط است.
4. تشکیل گروه‌ها: گروه‌های عاطفی و اجتماعی مانند «هم‌دوره‌ها» به سربازان کمک می‌کنند احساس تنهایی و بیگانگی کمتری داشته باشند. این گروه‌ها پناهگاهی هستند برای بازپس‌گیری اندک هویت ازدست‌رفته.
5. شوخی و طنز: شوخ‌طبعی، یکی از مؤثرترین مکانیسم‌هاست. لکان شوخی را عملی نمادین می‌داند که به سربازان امکان می‌دهد از تضادهای روانی عبور کرده و لحظاتی کوتاه، بار سنگین نفی اراده را کنار بگذارند.

پایان قریب به دو سال

اما هرچه باشد، این «دو سال» با تمام تلخی‌هایش می‌گذرد. مکانیسم‌های دفاعی، حتی اگر به قیمت تحریف واقعیت، امکان بقا را فراهم می‌آورند. روان در این مدت، خود را به هزاران روش بازسازی می‌کند تا از فروپاشی اجتناب کند.

فروید این سازگاری را تلاشی برای بازسازی فراخود می‌داند؛ فرایندی که اگرچه سرباز را به ساختاری جدید عادت می‌دهد، اما جای زخم‌های روانی باقی خواهد ماند. از دیدگاه لکان، این سازگاری نه یک بازسازی، بلکه سرپوش‌گذاشتن بر یک شکاف است؛ شکافی که میان هویت پیشین و وضعیت کنونی فرد پدید آمده و شاید هرگز به‌طور کامل ترمیم نشود.

روانکاوی و روایت سربازی

سربازی اجباری، چیزی بیش از یک تجربه فیزیکی است. این دو سال، صحنه‌ای است که در آن روان فرد تحت فشار شدید قرار می‌گیرد و برای بقا به ابزارهای پیچیده‌ای متوسل می‌شود. تحلیل این تجربه از منظر روانکاوی، به‌ویژه از نگاه فروید و لکان، نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای اجتماعی می‌توانند اراده و هویت را به چالش بکشند.

روانکاوی، با کاوش در این تجربه، به ما یادآوری می‌کند که سربازی تنها یک دوره از زندگی نیست؛ بلکه فرآیندی است که به‌طور عمیق با هویت، اراده و روان فرد بازی می‌کند. و شاید، همین است که «قریب به دو سال» را به یکی از چالش‌برانگیزترین تجربیات زندگی تبدیل می‌کند.

اما پر واضح است که این دو سال در کنار دردهایش، درس‌های بی‌شماری نیز برای ما دارد؛ چالشی است که مواجهه‌های بعدی ما با زندگی را می‌تواند کارآمدتر سازد.

سخن سردبیر

جدال بی‌پایان با نفی شدن اراده در زندگی بشر نمودِ روشنی دارد. البته که سربازی اجباری، یکی از این موارد است که پسرها با گذراندن آن، به جایگاه «مردانگی» در جامعه دست می‌یابند. این فرآیند نفس‌گیر و در عین حال آسیب‌زا، ممکن است زخم‌هایی برای مردان به جا گذارد. اگر شما هم در این جدال بوده‌اید و «زخمی» هستید، می‌توانید فرم درخواست تراپی را کامل کنید.

مقدمه و تاریخچه‌ی شب یلدا

سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد               آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد

یلدا شبی نمادین است که انسان را به تأمل در خویشتن دعوت می‌کند. این بلندترین شب سال فرصتی است تا از تاریکی ناخودآگاه به روشنایی آگاهی سفر کنیم. یلدا در فرهنگ ایرانی نه فقط گذر از شب به روز، بلکه نمادی از سفر درونی و بازگشت به خویشتن است. یلدا واژه‌ای سریانی به معنای «زایش» و در ایران باستان نماد تولد خورشید و جشن پیروزی نور بر تاریکی بوده است. این شب یادآور ارزش‌های امید، آگاهی و روشنایی است. خورشید در باور ایرانیان نماد حقیقت و آگاهی بوده و تاریکی استعاره‌ای از جهل و ترس به حساب می‌آید.

آیین‌های یلدا همچون خوردن انار و هندوانه، نمادهایی چون باروری و حیات را زنده می‌کردند. خانواده‌ها گرد هم می‌آمدند، آتش روشن می‌کردند و در دل تاریکی به آینده‌ای روشن امید می‌بستند. اما آنچه این شب را در فرهنگ ایرانی بی‌مانند می‌کند، پیوند عمیق آن با ادبیات و شعر فارسی است. در میان شاعران بزرگ ایران، حافظ جایگاه ویژه‌ای در یلدا دارد. تفأل بر دیوان حافظ نه فقط یک آیین، بلکه سفری به درون ناخودآگاه جمعی و فردی ایرانیان است.

از منظر روان‌کاوی، شب یلدا استعاره‌ای از سفری روان‌شناختی است که در آن تاریکی نماد ناخودآگاه است؛ جایی که ترس‌ها و آرزوها پنهان‌اند، و روشنایی نماد آگاهی است؛ جایی که انسان پس از عبور از چالش‌ها به خودشناسی می‌رسد. نظریات فروید و لکان بستر مناسبی برای فهم این دوگانگی فراهم می‌کنند. فروید ناخودآگاه را منبع امیال سرکوب‌‌شده می‌دانست و لکان بر شکاف میان ناخودآگاه و آگاهی تأکید داشت. یلدا با نمودهای تاریکی و روشنایی‌اش این دو نظریه را به تصویر می‌کشد.

فال حافظ پلی است میان این دوگانگی. چرا انسان در تاریکی یلدا از حافظ نور می‌طلبد؟ اشعار حافظ زبانی نمادین دارند که رازهای ناخودآگاه را آشکار می‌کنند و مسیری به ‌سوی آگاهی می‌سازند. تفأل به حافظ، جست‌وجویی در گذشته، حال و آینده است؛ سفری به ناخودآگاه که طی آن، شعرهای حافظ همچون آیینه‌ای جنبه‌های پنهان روان را منعکس می‌کنند.

صبح است ساقیا قدحی پرشراب کن                دور فلک درنگ ندارد شتاب کن

فال حافظ و روان‌کاوی فروید

فال حافظ آیینی دیرینه و ریشه‌دار در شب یلدا و ابزاری برای ارتباط با ناخودآگاه و سفری درونی به عمق روان است. وقتی انسان شعری از حافظ می‌خواند و معنای آن را در زندگی خود جست‌وجو می‌کند، در حقیقت با ناخودآگاهش وارد گفت‌وگو می‌شود. این فرایند شباهت بسیاری به تعبیر رؤیا دارد که فروید از آن به‌عنوان «شاهراهی برای شناخت ناخودآگاه» یاد می‌کند.

در واقع فال حافظ می‌­تواد نمادی از آینه ناخودآگاه انسان، تاریکی یلدا نمادی از ناخودآگاه فرویدی و روشنایی صبح یلدا نمادی از آگاهی باشد.

فروید ناخودآگاه را عرصه‌ای از ذهن می‌دانست که شامل امیال، ترس‌ها و احساسات سرکوب‌شده است. فال حافظ از این منظر راهی برای ورود به این لایه‌های پنهان ذهن است. هر فرد هنگام تفأل، پرسشی در ذهن دارد که به طور ناخودآگاه در میان اشعار حافظ به دنبال پاسخش می‌گردد. حافظ با زبانی نمادین و استعاری، ناخودآگاه ما را بازتاب می‌دهد و به احساسات و افکارمان معنایی نمادین می‌بخشد.

یلدا با تاریکی طولانی‌اش نمادی از ناخودآگاه است؛ همان جایی که افکار سرکوب‌‌شده و امیال ممنوعه‌ی ذهن در آن پنهان‌اند. از نگاه فروید مواجهه با ناخودآگاه و شناخت امیال سرکوب‌شده، بخشی اساسی از فرایند خودشناسی است. شب یلدا فرصتی است تا انسان در تاریکی عمیق‌ترین لایه‌های ذهن خود تأمل کند. تفأل بر حافظ در این شب، ابزاری روانی است که به فرد کمک می‌کند ترس‌ها، آرزوها، و امیال پنهانش را بشناسد.

سپیده‌دم یلدا نمادی از آگاهی است؛ لحظه‌ای که انسان از تاریکی‌های درونی عبور کرده و به حقیقتی روشن‌تر رسیده است. از دیدگاه فروید آگاهی زمانی حاصل می‌شود که فرد با محتوای ناخودآگاهش مواجه شود. فال حافظ مانند نوری در تاریکی، این فرایند را تسهیل می‌کند و انسان را به درکی عمیق‌تر از خود می‌رساند.

فال حافظ پلی میان گذشته، حال، و آینده است. اشعار حافظ گذشته را زنده می‌کنند، حال را بازتاب می‌دهند و امیدهایی برای آینده خلق می‌کنند. این سه‌گانه‌ی زمانی، انسان را به سفری درونی و معنوی دعوت می‌کند که از طریق آن می‌تواند هویتش را بازشناسی کند.

رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند               چنان نماند و چنین نیز نخواهد ماند

شب یلدا از دیدگاه لکان

ژاک لکان، روان‌کاو برجسته‌ی فرانسوی، ناخودآگاه را بخشی از ذهن که از طریق زبان بیان می‌شود، تعریف کرده است. از دیدگاه او زبان ابزاری است که ناخودآگاهِ ما از آن برای بازتاب امیال، ترس‌ها، و خواسته‌های سرکوب‌‌شده استفاده می‌کند. فال حافظ با زبان نمادین و استعاری خود ابزاری ایده‌آل برای رمزگشایی از ناخودآگاه است.

لکان بر این باور بود که ناخودآگاه انسان از طریق «‌دیگریِ بزرگ» خود را آشکار می‌کند؛ صدایی که به‌ظاهر از بیرون می‌آید اما در حقیقت بازتابی از درون ماست. فال حافظ نمونه‌ای از این فرایند است. وقتی فرد به حافظ تفأل می‌زند، ناخودآگاه او از طریق نمادهای شعری پاسخ می‌دهد. حافظ با استعاره‌هایی چون شراب، ساقی، رند و میخانه، زبانی خلق می‌کند که نه‌تنها به فرد بلکه به ناخودآگاه جمعی جامعه نیز پاسخ می‌دهد.

از منظر لکان زبان نمادین پلی است میان ناخودآگاه و آگاهی. اشعار حافظ با نمادهای پیچیده و چندلایه این شکاف را پر می‌کنند. وقتی فرد شعری از حافظ می‌خواند، در حقیقت وارد گفت‌وگویی با ناخودآگاه خود می‌شود. این زبان نمادین معناهایی چندگانه ایجاد می‌کند که هر فرد می‌تواند با توجه به وضعیت روانی‌اش، برداشت خاص خود را از آن داشته باشد.

یلدا، طولانی‌ترین شب سال، نمادی از شکاف میان ناخودآگاه و آگاهی است. این شب فرصتی است برای تأمل در جنبه‌های پنهان روان و بازنگری در امیال سرکوب‌‌شده. فال حافظ ابزار این بازنگری است؛ شعری که در تاریکی خوانده می‌شود و ‌مانند نوری برای کشف جنبه‌های پنهان ذهن عمل می‌کند.

فال حافظ، هم تجربه‌ای فردی و هم آیینی جمعی است. وقتی گروهی در شب یلدا گرد هم می‌آیند و به تفأل می‌پردازند، زبان نمادین حافظ به ابزاری برای گفت‌وگوهای جمعی تبدیل می‌شود. این آیین پیوندی میان ناخودآگاه فردی و جمعی ایجاد می‌کند و به افراد کمک می‌کند که احساسات و افکارشان را با دیگران به اشتراک بگذارند.

نقش جمع‌گرایی در شب یلدا و لیبیدوی فرویدی

شب یلدا نه‌تنها سفری فردی به ناخودآگاه، بلکه فرصتی برای تعامل جمعی و تقویت پیوندهای انسانی است. در این شب خانواده‌ها و دوستان دور هم جمع می‌شوند، خاطره تعریف می‌کنند، به اشعار حافظ تفأل می‌زنند و از گرمای این تعامل‌ها انرژی می‌گیرند. این گردهمایی‌ها به نوعی روان‌درمانی جمعی تبدیل می‌شود که در آن افراد از طریق ارتباط با دیگران به ‌آرامش خاطر دست می‌یابند.

فروید معتقد بود که لیبیدو، انرژی روانی و حیاتی انسان، نه‌تنها در ‌تعامل‌های بین فردی بلکه در روابط جمعی نیز جریان دارد. شب یلدا با ایجاد فضایی گرم و صمیمی، بستری برای جاری شدن این انرژی فراهم می‌کند. داستان‌گویی، شوخی و حتی تفأل به حافظ، به افراد اجازه می‌دهد اضطراب‌ها و نگرانی‌های خود را با دیگران به اشتراک بگذارند. این فرایند مانند نوعی پالایش روانی عمل می‌کند و فشارهای روانی افراد را کاهش می‌دهد.

فال حافظ در نقش آیینی یلدایی، از سطح فردی فراتر می‌رود و به تجربه‌ای جمعی تبدیل می‌شود. وقتی گروهی از افراد با هم به دیوان حافظ تفأل می‌زنند، نمادهای شعری او به نقطه‌ی اتصال میان ناخودآگاه‌های فردی تبدیل می‌شوند. حافظ با استفاده از استعاره‌هایی مانند شراب، رند و ساقی، موجب تداعی احساسات و تجربه‌های مشترکی در جمع می‌شود. این نمادها فراتر از معناهای فردی، حس تعلق و همبستگی را در گروه تقویت می‌کنند.

از نگاه کارل یونگ، ناخودآگاهِ جمعی لایه‌ای از روان است که شامل نمادها و خاطرات مشترک یک فرهنگ می‌شود. دیوان حافظ یکی از میراث‌های فرهنگی ایران و بازتابی از این ناخودآگاه جمعی است. در شب یلدا وقتی خانواده‌ها و دوستان گرد هم می‌آیند و اشعار حافظ را می‌خوانند، این نمادها به زبان مشترکی برای برقراری ارتباط میان افراد تبدیل می‌‌شوند. این فرایند نه‌تنها به تقویت پیوندهای انسانی کمک می‌کند، بلکه به افراد اجازه می‌دهد که احساسات و افکارشان را در فضایی امن با دیگران به اشتراک بگذارند.

یکی از آیین‌های کهن شب یلدا، قصه‌گویی و روایت خاطرات است. این روایت‌ها همچون ابزاری برای بازسازی روانی به افراد کمک می‌کنند تا احساسات و تجربه‌های سرکوب‌شده‌ی خود را در قالب داستان‌ها بازگو کنند. لکان معتقد بود که زبان و روایت، پلی میان ناخودآگاه و آگاهی است. در شب یلدا این روایت‌ها به ابزاری برای شناخت بهتر خود و دیگران تبدیل می‌شوند.

نمادگرایی شب یلدا و حافظ

یلدا با عمق نمادین و غنای آیینی‌اش، شبی است که انسان را از تاریکی ناخودآگاه به روشنایی آگاهی هدایت می‌کند. این شب فرصتی است برای تأمل در گذشته، حال و آینده؛ لحظه‌ای برای توقف، بازنگری و بازسازی روان. دیوان حافظ با زبان نمادین خود ابزار این سفر معنوی است. فال حافظ در شب یلدا آیینی است که هم ناخودآگاه فردی و هم ناخودآگاه جمعی را به حرکت در می‌آورد.

تاریکیِ طولانی‌ترین شب سال نمادی از ناخودآگاه است؛ جایی که ترس‌ها، آرزوها، و امیال سرکوب‌شده پنهان شده‌اند. این تاریکی فرصتی برای مواجهه با سایه‌های ذهن و روان فراهم می‌کند. روشنایی سپیده‌دم نماد آگاهی و امید است؛ لحظه‌ای که انسان از تاریکی‌های درونی عبور کرده و به حقیقتی روشن‌تر دست یافته است.

آیین جمعی یلدا از سطح فردی فراتر می‌رود و به بستری برای تقویت پیوندهای انسانی تبدیل می‌شود. روایت قصه، انار و هندوانه که نمادهای باروری و حیات‌اند، آتش که نماد گرما و زندگی است، همه و همه نشان‌دهنده‌ی اهمیت شب یلدا همچون لحظه‌ای برای تجدید حیات روانی و اجتماعی‌اند.

فال حافظ در شب یلدا نقطه‌ی تلاقی این دو جریان است: نمادگرایی شب یلدا و دیوان حافظ. وقتی کسی شعری از حافظ می‌خواند، ناخودآگاه او از طریق زبان نمادین این اشعار آشکار می‌شود. این زبان پلی است که ناخودآگاه انسان را به آگاهی پیوند می‌دهد و فرد را به خودشناسی نزدیک‌تر می‌کند.

یلدا علاوه بر سفری فردی به ناخودآگاه، فرصتی برای تعامل جمعی است. روایت قصه‌ها و تفأل به حافظ، ابزارهایی‌اند برای ایجاد گفت‌وگو میان افراد. این روایت‌ها از نگاه لکان پلی میان ناخودآگاه و آگاهی‌اند که به افراد کمک می‌کنند احساسات و تجربیات خود را در فضایی امن به اشتراک بگذارند.

پرسشی برای پایان

شب یلدا نمادی از سفری روان‌شناختی است که ما را به تفکری عمیق‌تر دعوت می‌کند:

آیا می‌توانیم از تاریکی‌های روان خود عبور کنیم؟

آیا می‌توانیم همان‌گونه که طبیعت پس از یلدا به روشنایی می‌رسد، از چالش‌های درونی خود بگذریم و به آگاهی دست یابیم؟

با ما در مجله تجربه زندگی همراه باشید.

نویسنده: لیندا برمن

«ما دیگران را تصادفی انتخاب نمی‌کنیم. با کسانی ملاقات می‌کنیم که از قبل در ناخودآگاهمان[1] حضور دارند.»

ــ زیگموند فروید

نقل قول بالا از فروید، محور اساسی موضوع این نوشته است. کلام او به ما کمک می‌کند تا بر نقش ضمیر ناخودآگاهمان[2] در انتخاب شریک زندگی تمرکز کنیم. حقیقتاً شگفت‌انگیز است که چگونه در ژرفنای خود می‌دانیم به چه چیزی برای کمک و شفا نیاز داریم.

موجودیت ناخودآگاه[3]

بسیاری از مردم زندگی خود را بدون هیچ‌ آگاهی هشیارانه‌ای از چیزی که در ژرفنایشان نهفته است، می‌گذرانند. چنین زندگی ناخودآگاهانه‌ای ‌یعنی ما بی‌خبر از همه‌ چیز زندگی را ‌سپری می‌کنیم. به نظر نمی‌آید که هیچ حسی خارج از سطوح عمیق‌تر آگاهی، هدایت بیشتر رفتارهای ما را بر‌عهده‌ داشته باشد.

«خودآگاه، تنها سطح اقیانوس ذهن است.» ــ سوامی ویوکاناندا

 

اگر انتخاب کنیم که غافل از دنیای درونی خود زندگی کنیم‌، مورد رحمت کیهان قرار گرفته‌ایم؛ و با حرکت‌ در جهت موافق باد از دست می‌رویم. در این صورت از سطوح دیگر آگاهی کاملاً غافل می‌مانیم. درست مثل طرز تفکری که می‌گوید چون نمی‌توانیم موجوداتی به آن ریزی را ببینیم، پس چیزی به نام ویروس یا باکتری وجود ندارد.

بسیاری از مردم زندگیشان را تنها با تکیه بر تفکر آگاهانه و عقلانیت می‌گذرانند و به دنیای اطرافشان واکنش «منطقی»[4] نشان می‌دهند. در این افراد چه زمانی که تنها هستند و چه زمانی که در یک رابطه به سر می‌برند، بخش دیگری وجود دارد که به‌شدت فعال است ولی نادیده گرفته می‌شود. در واقع تعامل آن‌ها با دیگری کاملاً آگاهانه در نظر گرفته می‌شود.

«ناخودآگاه انسان می‌تواند بدون گذار از خودآگاه، نسبت به دیگری واکنش نشان دهد.» ــ زیگموند فروید

 

انسان‌ها زندگیشان را صرف سرگرمی، مطالعه، کار، ارتباط با دیگران و امرار معاش می‌کنند.  واضح است که این فعالیت‌ها بسیار اهمیت دارند ‌ولی معمولاً مهم‌تر از تعمق درباره‌ی نحوه‌ی عملکرد ذهن در نظر گرفته می‌شوند. با این حال ضروری است که همه‌ی ما تمرکز بر درک کامل پیچیدگی ذهنمان را در اولویت قرار دهیم.

« زندگی ما به جای آن‌که خودمان آن را اداره کنیم، بیشتر توسط نیروهای ناشناخته و غیر قابل ‌کنترل سپری می‌شود.» ــ زیگموند فروید

برخی در مواجهه با مفهوم ناخودآگاه، احساس تهدید بسیاری می‌کنند. آن‌ها مفهوم ناخودآگاه را مثل مفهومی «قلمبه‌سلمبه» یا لفظ غیر عادیِ «اَجی ــ مَجی» مسخره می‌کنند. این احساس خطر از آنجا نشئت می‌گیرد که ممکن است به‌ناچار با جنبه‌هایی از خود روبه‌رو شوند که دوست ندارند درباره‌ی آن‌ها چیزی بدانند؛ یعنی نیمه‌ی تاریک یا «سایه»[5]!

به همین دلیل است که این جنبه‌ باید در اعماق وجود دفن شود. مرتبه‌ای که انسان این اتفاق را تجربه می‌کند با توجه به گشودگی و پذیرایی هر فرد نسبت به فعالیت‌های درون‌روانی‌اش متفاوت است.

«تا وقتی به محتویات ناخودآگاهتان آگاه نشوید، این ناخودآگاه است که زندگیتان را هدایت می‌‌کند و شما آن را سرنوشت می‌نامید.» ــ کارل یونگ

آگاه ‌شدن از انتخاب ناخودآگاه شریک

بیایید از کاوش در انکار[6] بگذریم و به ایده‌‌ی درک و پذیرش کلی از خودمان بپردازیم. ما به شکلی ناخودآگاه شریکی را دوست‌داشتنی می‌دانیم که بتواند ما را تکمیل کند. این یعنی ‌چه؟

ما شریک خود را در سطوح مختلف روان انتخاب می‌کنیم. همچنان ‌که ممکن است در سطح آگاهانه به دنبال افرادی بگردیم که برای ما جذاب‌اند و علایق و دیدگاهی مشابه ما نسبت به زندگی دارند؛ انتخاب واقعی ما تا حد زیادی ناخودآگاه است.

روند انتخاب شریک زندگی‌، ناگزیر تحت‌تأثیر روابط گذشته‌ی ما با والدین یا مراقبانمان است. همه‌ی ما نیازهای ارضا‌نشده‌ای از دوران کودکی خود داریم. این نیازها می‌توانند مانند زنجیرهایی قدرتمند ما را به چهره‌های گذشته‌ی زندگیمان پیوند ‌دهند و حافظ ثبات الگوهای قدیمی و روش‌های برقراری ارتباطات میان‌فردیمان باشند.

ما مجذوب دیگری می‌شویم زیرا در برخی از مسائل حل‌نشده‌ی ناخودآگاه با هم اشتراک داریم و از نظر رشد عاطفی در نقطه‌ی مشابهی گیر‌کرده‌ایم.

در فصل ششم کتابم با عنوان فراتر از لبخند: استفاده‌ی درمانی از عکس (انتشارات راتلج)، این موضوع را بیشتر توضیح داده‌ام:

«چنین نیازهای برآورده‌نشده‌ای که در ابتدای دوران ازدواج بیدار می‌شوند، تلاشی از سوی ناخودآگاه‌اند که میل دارد با استفاده از فرصت ایجادشده،‌ مشکلات مرتبط با خود را حل کند. ‌انتظار داریم که هر یک از زوج‌ها شریکی را انتخاب کرده باشند که بتوانند با هم مشکلات گذشته‌ی مشترک را بازسازی کنند و در نتیجه چالش خود را برطرف کنند ــ چون مشکل را نمی‌شود بدون قرار گرفتن در آن، حل کرد. اگرچه ازدواج می‌تواند به این معنا هم باشد که دو طرف باز هم در دام مشکلاتشان عاجزانه دست‌و‌پا بزنند.»

ــ لیندا برمن

«انتخاب شریک زندگی شما درباره‌ی این‌که خودتان را چگونه می‌بینید و می‌خواهید چه کسی باشید، نکات زیادی را آشکار می‌کند.» ــ تم دیویس

ما در دیگری به دنبال سایر جنبه‌هایی از خود هستیم که در نهایت باعث می‌شوند احساس کامل‌شدن داشته باشیم. یعنی دنبال افرادی می‌گردیم که می‌توانند به ما کمک کنند تا در زمینه‌هایی که در آن دچار تعارضیم، روی خود کار کنیم.

مشکلات دوران کودکی می‌توانند طوری تعبیر شوند که انگار پاره‌هایی از خودمان را از دست می‌دهیم، یعنی همان بخش‌هایی از ما که توسط والدین، جامعه یا سایر شخصیت‌های زندگیمان به رسمیت شناخته نمی‌شوند. این ابعاد واپس‌رانده[7] می‌شوند و احتمال دارد در بزرگسالی ارتباطمان را با آن‌ها از دست بدهیم و فراموش کنیم که زمانی سرشار از زندگی بوده‌ایم و احساساتی قوی داشته‌ایم. بسیار دشوار است که ریسک تخطی از هنجارها را بپذیریم و از انتظارات مقبول جامعه روی‌برگردانیم و از هفت دولت آزاد زندگی کنیم.

«عشق عطش رسیدن به نیمه‌ای از خودمان است که آن را گم کرده‌ایم.» ــ میلان کوندرا

ما دیگری را انتخاب می‌کنیم چون در سطحی از ادراکمان  درمی‌یابیم که مسائل ناخودآگاهمان به هم شبیه‌اند. مثلاً برای مسائل مربوط به سروکار داشتن با خشم، ممکن است فردی را انتخاب کنیم که حس می‌کنیم قادر است خشمش را نسبت به ما ابراز کند. هنگامی که با شخص «مناسب» ملاقات کنیم،  در ‌اولین نگاه خود را در او می‌بینیم.

«دوست داشتن یعنی شناختن خود در دیگری.» ــ اکهارت توله

هنری دیکس در اثر اصلی خود  با عنوان تنش‌های زناشویی، فرآیند انتخاب شریک زندگی را از منظر روانکاوی شرح می‌دهد. نبوغ دیکس در اشاره به این موضوع است که چگونه دو شخصیت در یک ازدواج نه‌تنها در سطح انتخاب آگاهانه، سازگاری و کشش جنسی دارند، بلکه در سطح ناخودآگاه نیز با هم متحد می‌شوند؛ یعنی جایی که تناسبی فوق‌العاده را تجربه می‌کنند که از آن بی‌خبر بوده‌اند. دیدن کورسویی از بخش‌های گمشده‌ی خویش در شریک زندگی، این امید را القا می‌کند که با میانجیگری ازدواج می‌توانیم بخش‌های نامقبول خود را از طریق یک واسطه ابراز کنیم.

دیکس همچنین توضیح می‌دهد که سنخیت زوجین، در واقع برای دو طرف یک جور محتوای «مکمل ناخودآگاه» فراهم می‌کند که منجر به شکل‌گیری یک «شخصیت مشترک» می‌شود.[8]

فرافکنی (پروجکشن)[9]

«هر چیزی در دیگران که آزارمان می‌دهد، می‌تواند ما را به درکی از خود برساند.» ــ کارل یونگ

فرافکنی (پروجکشن) یک مکانیسم دفاعی[10] است که ما را از مواجهه با بخش‌هایی از خودمان که دوستشان نداریم، بازمی‌دارد. ما به واسطه‌ی «فرافکنی»، ناخودآگاه هیجانی را به شخص دیگری نسبت می‌دهیم و با این کار می‌توانیم احساس خود را «انکار»[11] کنیم و حتی به دلیل بروز آن در دیگری، نسبت به او «برآشفته»، خرده‌گیر یا پرخاشگر شویم.

یک «قرارداد»[12] ناخودآگاه بین زوجین وجود دارد که کاری را برای یکدیگر انجام دهند. آن‌ها ممکن است در ظاهر افراد کاملاً متفاوتی به نظر برسند اما در اعماق وجودشان حامل بخش‌های ناشناخته‌ای از شخصیت یکدیگرند. با نظر به آنچه گفته شد در حقیقت، آن‌ها مملو از احساساتی با «دوز مضاعف» هستند که شامل احساسات خویش و شریک زندگیشان می‌شود.

«پشت هر فرد خوشبینی یک دوست افسرده پنهان است.» ــ ضرب‌المثل اسپانیایی

هیجاناتی مانند خشم، عصبانیت، اندوه و نفرت… بیشتر وقت‌ها به فرد مقابل فرافکنی (پروجکت) می‌شود چون احتمالاً نسبت به شریک خود توانایی بیشتری در مدیریت این هیجانات دارد. یونگ این نوع احساسات را بخشی از جنبه‌ی «سایه»‌ی ما توصیف کرد.

بازپس‌گیری ‌فرافکنی: ‌پذیرفتن «سایه»

«هر کسی سایه‌ای را با خود حمل می‌کند و هرچه این سایه کمتر در زندگی خودآگاه فرد تجسم یابد، سیاه‌تر و انبوه‌تر است.» ــ کارل یونگ

سایه‌ی یونگ به قسمت‌های تاریکی در شخصیت اشاره می‌کند که ممکن است از آن‌ها بی‌خبر باشیم. انکار وجود سایه از سوی ما آن را تاریک‌تر می‌کند و بنابراین تمایل پیدا می‌کنیم که آن تاریکی را به دیگران فرافکنی کنیم. این طرز تفکر پارانوئیدی[13] باعث فرافکنی ناخودآگاه ترس‌های ناخواسته یا نامعقول خود به دیگری است.

  «آنچه نمی‌توانم در خودم بپذیرم، آنچه در پیچیدگی دنیا نمی‌توانم از عهده‌اش بر‌آیم، آنچه در تو مرا می‌ترساند، اغلب اگر در توانم باشد منجر به سرکوب تو می‌شود.» ــ جیمز هالیس

«باید منشاء حسادت و تنفر خود از دیگران را بررسی ‌کنیم و به وجود همان‌ چیزها در خودمان اذعان کنیم. این کار به ما کمک می‌کند که از سرزنش یا حسادت‌ به دیگران، به دلیل کارهایی که خودمان انجام نداده‌ایم،‌ جلوگیری کنیم.»

ــ جیمز هالیس

«هر چیزی در دیگری که شما را می‌رنجاند و به‌شدت به آن واکنش نشان می‌دهید، در شما نیز وجود دارد.» ــ اکهارت توله

فرافکنیِ احساسات ناراحت‌کننده و دشوار به شریک زندگی ممکن است برای مدتی مؤثر باشد، اما به مرور زمان می‌تواند تعادل رابطه را بر هم‌ زند و رابطه به‌شدت دوقطبی شود. سپس مشکلات، اتهامات و نزاع‌ها سر برمی‌آورند. گاهی ممکن است دو طرف از هم جدا شوند. برخی دیگر ممکن است تصمیم بگیرند در زوج‌درمانی روی مشکلات مشترکشان کار کنند.

اگر دو طرف به اندازه‌ی کافی زمان و انرژی صرف کنند، امکان دارد بتوانند برخی از فرافکنی‌هارا «پس بگیرند» و برخی از احساسات فرافکنی‌شده به دیگری را شناسایی کنند و آن‌ها را تحت سیطره‌ی خود درآورند. این کار سبب تجربه‌ی احساس یکپارچگی در هر یک از آن‌ها می‌شود و همچنین قابلیت بیشتری برای تبدیل‌شدن به دو فرد مجزا و مستقل از یکدیگر را در یک رابطه‌ی سازنده و محبت‌آمیز پیدا می‌کنند، نه این‌که در یک حالت ممزوج و درهم‌تنیده اسیر شوند.

همچنین می‌توانیم در درمان فردی روی مسائل درونی مشترک ناخودآگاه کار کنیم و به خودمان اجازه دهیم با احساسات سرکوب‌شده و بخش‌هایی که مدت‌هاست از ما پنهان مانده‌اند، ارتباط برقرار کنیم.

«ازدواج واقعی باید ابتدا در درون رخ دهد. ازدواج درونی، روندی تدریجی است که نخست تلاش می‌کنیم ویژگی‌های واقعی مردانه و زنانه‌ی خود را بشناسیم و چگونگی بروز آن‌ها را در زندگی و رویاهایمان درک کنیم. سپس تعهد دوران نامزدی در قبال تناقضات درونی است که ویژگی‌های نهفته در گنجینه‌ی ما را فعال می‌سازد.»

ــ توکو‌ـ‌پا ترنر

سخن پایانی

این نوشته را با مجموعه‌ای از تصاویر و نقل قول‌هایی مرتبط به پایان می‌رسانم. کمی وقت بگذارید تا آن‌ها را مطالعه کنید و درباره‌ی پیام‌ها و معنای قدرتمند آن‌ها تأمل کنید.

«هنوز کلمه‌ای برای دوستان قدیمی که به تازگی ملاقات کرده‌اند، وجود ندارد.» ــ جیم هنسون

«همه‌ی ما کمی ‌عجیبیم. و زندگی کمی عجیب است. و وقتی کسی را می‌یابیم که غرابت او با ما سازگار است، به هم می‌پیوندیم و در غرابتی رضایت‌بخش و متقابل گرفتار می‌شویم و آن را عشق می‌نامیم؛ عشق واقعی.»

ــ‌ رابرت فولگام

«به‌ندرت پیش می‌آید آدمی عاشق شود، بی‌آن‌که به همان اندازه مجذوب چیزهایی شده باشد که واقعاً برای او صحیح و درست است، جذب اموری شود که به‌شکلی عجیب و دلچسب برایش اشتباه است.» ــ آلن دو ‌باتن

«نیمه‌ی ‌گمشده پیدا نمی‌شود. نیمه‌ی گمشده شناخته می‌شود.» ــ ورونیکا توگالوا

ز اول که حدیث عاشقی بشنودم

جان و دل و دیده در رهش فرسودم

گفتم که مگر عاشق و معشوق دواند

خود هر دو یکی بود من احول بودم

ــ‌ مولانا

 «ما به این دلیل که دیگران انسان‌های خوبی‌اند، عاشق آن‌ها نمی‌شویم. عاشق کسانی می‌شویم که تاریکی آن‌ها را می‌شناسیم. شما می‌توانید با تمام دلایل درست عاشق یک شخص شوید اما این نوع عشق هم می‌تواند از بین برود. ولی وقتی عاشق کسی می‌شوید که هیولاهای (وجه سایه‌ی) شما در او لانه گزیده‌ باشند، می‌توانید با پوست و استخوان‌ به او عشق بورزید. من متقاعد شده‌ام که عشق در تاریکی هویدا می‌شود. عشق شمعی در دل شب است.»
ــ سی. جویبل سی.

منبع

Partner Choice: The Astonishing Role Of Your Unconscious Mind. By Dr Linda Berman

[1] unconscious

[2] unconscious mind

[3] Unconscious Living

[4] logically

[5] Shadow side

[6] denial

[7] repressed

[8]  دیوید و جیل شارف

[9]. Projection

[10]. mechanism of defence

[11]. disown

[12] agreement

[13] paranoid ways of thinking